5.2. Viruslardan himoya qilish dasturi: funksional arxitektura va O'zbekistonda qo'llaniladigan antivirus vositalari

To'rtinchi bobda antivirus dasturlarining aniqlash usullari, ya'ni signatura, evristik, xatti-harakat, nazorat summasi va qum qutisi tahlili, batafsil ko'rilgan edi. Ushbu paragrafda antivirus dasturining ichki tuzilishini, ya'ni uning qaysi funksional komponentlardan iboratligini ko'rib chiqamiz (5.3-rasm).

Skanerlash mexanizmi antivirus dasturining markaziy qismi bo'lib, u barcha aniqlash usullarini birlashtiradi va fayllarni tekshiradi. Rezident monitor doimiy ishlaydigan komponent bo'lib, har bir ochilayotgan yoki yaratilayotgan faylni real vaqt rejimida kuzatib boradi, bu "kirishda skanerlash" deb ham ataladi. Virus bazasi ma'lum tahdidlarning signaturalari saqlanadigan ma'lumotlar ombori hisoblanadi. Yangilanish moduli ushbu bazani muntazam yangilab turadi, odatda internet orqali serverdan yangi signaturalarni yuklab oladi.

Karantin komponenti shubhali yoki zararlangan deb topilgan fayllarni asosiy tizimdan izolyatsiyalangan maxsus papkaga ko'chiradi, bu esa faylni butunlay o'chirishdan oldin uni tekshirish yoki xato aniqlangan taqdirda tiklash imkonini beradi. Rejalashtiruvchi komponent foydalanuvchi belgilagan vaqtda avtomatik to'liq skanerlashni ishga tushiradi, masalan har kuni kechqurun yoki haftada bir marta. Hisobot moduli esa aniqlangan tahdidlar, bajarilgan amallar va tizim holati haqida foydalanuvchi yoki administratorga tushunarli hisobot taqdim etadi. Yirik tashkilotlarda bu hisobotlar markazlashtirilgan boshqaruv paneliga yuborilib, IT-administrator barcha kompyuterlar holatini bir joydan kuzatishi mumkin.

Amaliyotda antivirus dasturini tanlash nazariy bilim bilan bir qatorda bozorda mavjud real takliflarni bilishni ham talab qiladi. O'zbekiston bozorida rasmiy litsenziyalangan holda tarqatiladigan antivirus mahsulotlari orasida bir necha xalqaro brend ustunlik qiladi.

Ushbu jadvaldagi ma'lumotlar 2026-yilda O'zbekistonda litsenziyalangan dasturiy ta'minot tarqatuvchi rasmiy manbalarga asoslangan. Har bir mahsulotning o'ziga xos kuchli tomoni bor: ESET tezlik va yengillikda, Kaspersky funksional kenglikda, Dr.Web ishonchlilik va boshqa vositalar bilan mos ishlashda, Windows Defender esa bepulligi va qulayligida ustunlik qiladi. Shu bilan birga, mustaqil sinov laboratoriyalari (masalan AV-TEST, AV-Comparatives) muntazam ravishda turli antivirus vositalarining aniqlash foizini taqqoslab boradi, va bunday reytinglar tez-tez yangilanib turgani sababli, aniq foiz ko'rsatkichlariga emas, umumiy tendensiyalarga tayanish maqsadga muvofiq.

Antivirus tanlashda IT-administrator quyidagi mezonlarni hisobga olishi kerak: kompyuter quvvati (eski uskunalar uchun yengil dastur tanlanadi), talab qilinadigan funksionallik (oddiy himoya yetarlimi yoki VPN va parol menejeri kabi qo'shimcha funksiyalar kerakmi), litsenziya narxi va foydalanuvchilar soni, hamda markazlashtirilgan boshqaruv imkoniyati (agar bir nechta kompyuter boshqarilishi kerak bo'lsa). IT-Kompas kabi ta'lim muassasasi uchun, cheklangan byudjet va ko'plab bir xil turdagi kompyuterlar mavjudligini hisobga olib, markazlashtirilgan boshqaruv imkoniyatiga ega, byudjetga mos antivirus yechimi maqbul hisoblanadi.