Virusga qarshi mudofaa tizimini yaratish

2017-yil 27-iyun kuni Daniyaning yirik kema tashish kompaniyasi Maersk oddiy ish kunini boshlagan edi. Bir necha soat ichida vaziyat butunlay o'zgardi: NotPetya nomli zararli dastur kompaniya tarmog'iga kirib, atigi ikki soat ichida qirq besh mingga yaqin kompyuter va to'rt mingga yaqin serverni ishlatib bo'lmaydigan holga keltirdi. Dastur tashqi ko'rinishidan to'lov dasturiga o'xshasa-da, aslida u ma'lumotni tiklab bo'lmaydigan tarzda yo'q qilishga mo'ljallangan edi, ya'ni to'lov to'lansa ham hech narsa tiklanmasdi.

Eng jiddiy muammo domen boshqaruvchilari, ya'ni tashkilotdagi barcha foydalanuvchi va kompyuterlar haqidagi ma'lumotni saqlovchi asosiy serverlarda yuz berdi. Maersk xavfsizlik siyosatiga ko'ra bunday serverlardan taxminan bir yarim yuztasi bo'lib, ular bir-birini zaxiralash uchun doimiy ravishda ma'lumot almashib turardi. Bu yondashuv odatiy holatda ishonchli hisoblanadi: agar bitta server ishdan chiqsa, boshqalari uning o'rnini bosadi. Biroq loyihachilar bitta holatni hisobga olmagan edi: agar barcha serverlar bir vaqtning o'zida zararlansa-chi? Aynan shu narsa yuz berdi, chunki barcha serverlar bitta umumiy tarmoqqa ulangan edi va virus ularning barchasiga bab-baravar tarqaldi.

Kompaniya rahbariyati tekshiruv natijasida dahshatli xulosaga keldi: dunyodagi barcha domen boshqaruvchi serverlar zararlangan, ya'ni butun IT infratuzilmani noldan qayta qurish kerak, bu esa oylab davom etishi va milliardlab dollar zarar keltirishi mumkin edi. Ushbu vaziyatda, kutilmaganda, Ganada joylashgan kichik filial saqlanib qolgani ma'lum bo'ldi: o'sha kuni ertalab elektr energiyasi uzilishi tufayli u yerdagi server tarmoqdan uzilib qolgan va shu sababli virusdan zarar ko'rmagan edi. Bu bitta server butun kompaniyaning yagona omon qolgan ma'lumot manbaiga aylandi.

Keyingi voqealar ham o'ziga xos qiyinchiliklarga to'la bo'ldi: Ganadagi internet aloqasi juda sekin bo'lgani sababli, ma'lumotni raqamli yuborish imkonsiz edi, shuning uchun xodimlar diskni qo'lda, samolyot orqali Angliyaga yetkazishga majbur bo'lishdi. Yakunda Maersk o'n kun ichida asosiy tizimlarini tiklashga muvaffaq bo'ldi, biroq umumiy zarar taxminan ikki yuz ellik-uch yuz million dollarni tashkil etdi.

Ushbu voqeaning V-bob uchun ahamiyati aniq: Maersk omon qoldi, chunki tasodifan bitta zaxira nusxa tarmoqdan uzilib qolgan edi, bu ongli rejalashtirilgan strategiya emas, sof baxtli tasodif edi. Agar Ganadagi elektr energiyasi o'sha kuni uzilmaganida, kompaniya butun raqamli infratuzilmasini noldan tiklashga majbur bo'lardi. Bu voqea shuni ko'rsatadiki, mudofaa tizimi tasodifga emas, balki ongli loyihalashtirilgan zaxira strategiyasi, tarqoq (geografik jihatdan izolyatsiyalangan) zaxira nusxalar va oldindan tayyorlangan harakatlar rejasiga tayanishi kerak. Aynan shu uch tushuncha, ya'ni mudofaa tizimi, aktiv qiymatini to'g'ri baholash va harakatlar rejasi, ushbu bobning markaziy mavzusini tashkil etadi.

Ushbu bobda ham to'rtinchi bobdagi "IT-Kompas" texnikumi kompyuter sinfi ssenariysi davom ettiriladi. IT-administrator Jahongir endi alohida viruslarni aniqlash bilan emas, balki butun kompyuter sinfi uchun yaxlit mudofaa tizimini loyihalash bilan shug'ullanadi. Talaba Zarina kundalik foydalanuvchi sifatida ushbu tizimning amaliyotda qanday ishlashini ko'radi. Noma'lum virus muallifi esa tizimga qarshi turuvchi tashqi tahdid manbaini anglatadi (5.1-rasm).

Ushbu bobda kompyuter viruslariga qarshi yaxlit mudofaa tizimini yaratish masalalari ko'rib chiqildi. Mudofaa tizimi alohida antivirus dasturidan farqli o'laroq, texnik, tashkiliy va inson qatlamlarini birlashtirgan yaxlit tuzilma bo'lib, himoya qiluvchi vosita tushunchasi dasturiy, apparat va tashkiliy elementlarni qamrab oladi.

Antivirus dasturining funksional arxitekturasi skanerlash mexanizmi, rezident monitor, virus bazasi, yangilanish moduli, karantin, rejalashtiruvchi va hisobot modulidan iborat. O'zbekiston bozorida ESET NOD32, Kaspersky, Dr.Web va Windows Defender kabi vositalar keng qo'llaniladi, ularning har biri o'ziga xos kuchli tomonga ega va tanlov tizim talablari hamda byudjetga qarab amalga oshiriladi.

Axborot obyektlarining qiymatini baholash va tahdidlarni manba, nishon va ta'sir kuchi bo'yicha tasniflash mudofaa resurslarini oqilona taqsimlash imkonini beradi. Himoya qilish bo'yicha harakatlar rejasi tayyorgarlik, aniqlash, izolyatsiya, yo'q qilish, tiklash va tahlildan iborat olti bosqichli, doimiy takomillashtiriluvchi jarayon hisoblanadi. Dasturlarni viruslardan himoya qilish esa ishonchli manba, raqamli imzo, nazorat summasi, muntazam yangilash, minimal huquq va sinov muhiti kabi oddiy, ammo samarali choralar orqali ta'minlanadi.