5.1. Virusga qarshi mudofaa tizimi tushunchasi. Viruslardan himoya qiluvchi vosita

Virusga qarshi mudofaa tizimi — tashkilotni kompyuter viruslari va boshqa zararli dasturlardan himoya qilish maqsadida birgalikda ishlaydigan texnik vositalar, tashkiliy tartiblar va inson resurslarining uyushgan majmuidir. Ushbu ta'rifda "tizim" so'ziga alohida e'tibor qaratish lozim: mudofaa tizimi alohida antivirus dasturidan farqli o'laroq, bir nechta elementning o'zaro muvofiqlashtirilgan holda ishlashini nazarda tutadi. Bitta eng kuchli antivirus dasturi ham, agar u tashkiliy tartiblar va foydalanuvchi bilimisiz qolsa, to'liq himoyani ta'minlay olmaydi.

Mudofaa tizimini uch qatlamga bo'lish mumkin, bu birinchi bobda ko'rilgan umumiy ko'p qatlamli himoya tamoyilining virusga qarshi kurashga moslashtirilgan ko'rinishidir (5.2-rasm).

Texnik qatlam antivirus dasturi, xavfsizlik devori, zaxira nusxa tizimi va yangilanish modulini o'z ichiga oladi. Bu qatlam avtomatik ishlaydigan, dasturiy va apparat vositalarga tayanadi. Tashkiliy qatlam xavfsizlik siyosati, harakatlar rejasi, kirish nazorati tartibi va muntazam auditni qamraydi. Bu qatlam qoidalar va protseduralar shaklida rasmiylashtiriladi hamda tashkilotning barcha xodimlari uchun majburiy hisoblanadi. Inson qatlami esa foydalanuvchi ta'limi, xavfsizlik madaniyati, hodisani o'z vaqtida xabar qilish va mas'uliyat taqsimotini o'z ichiga oladi. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, aksariyat virus hujumlari aynan inson qatlamidagi bo'shliqdan, masalan xodimning ishonchsiz faylni ochishidan, boshlanadi.

Himoya qiluvchi vosita tushunchasi mudofaa tizimining texnik qatlamidagi har qanday konkret elementni anglatadi. Bu tushuncha antivirus dasturidan kengroq: vosita nafaqat dasturiy ta'minot, balki apparat qurilma yoki hatto tashkiliy hujjat ham bo'lishi mumkin. Amaliyotda himoya qiluvchi vositalarning bir necha turi ajratiladi. Dasturiy vositalarga antivirus dasturlar, xavfsizlik devorlari va operatsion tizimning o'rnatilgan himoya funksiyalari kiradi. Apparat vositalarga tarmoq darajasidagi xavfsizlik devori qurilmalari, apparat shifrlash moduli va zaxira nusxa saqlovchi uskunalar kiradi. Tashkiliy vositalarga esa xavfsizlik siyosati hujjati, foydalanuvchi shartnomasi va o'quv materiallari kiradi, ular o'zi virusni to'xtatmaydi, biroq virusning kirish ehtimolini kamaytiradi.

Himoya qiluvchi vosita va himoya qilish dasturi orasidagi munosabatni quyidagicha ifodalash mumkin: har qanday himoya qilish dasturi (masalan, antivirus) bir vosita hisoblanadi, biroq har qanday vosita dastur bo'lavermaydi. Masalan, USB portlarni jismoniy bloklovchi qurilma yoki xavfsizlik siyosati hujjati ham vosita hisoblanadi, ammo ular dastur emas. Ushbu farqni tushunish mudofaa tizimini rejalashtirishda muhim, chunki tizim faqat dasturiy vositalar bilan emas, balki barcha turdagi vositalarning muvozanatli kombinatsiyasi bilan quriladi.