4.5. Viruslardan birlamchi himoya. Antivirus dasturlaridan foydalanish qoidalari

Viruslardan himoyalanish, xuddi birinchi bobda ko'rilgan ko'p qatlamli himoya tamoyiliga mos ravishda, faqat antivirus dasturi o'rnatish bilan cheklanmaydi. Birlamchi himoya bir necha oddiy, ammo samarali odatlardan boshlanadi. Ishonchsiz manbalardan fayl yuklamaslik eng muhim qoida hisoblanadi, chunki ko'pgina viruslar aynan foydalanuvchining o'zi ishga tushirgan fayl orqali kiradi. Noma'lum jo'natuvchidan kelgan elektron pochta ilovalarini ochmaslik ham xuddi shunday muhim, chunki elektron pochta viruslarning eng keng tarqalgan kanallaridan biri hisoblanadi.

Operatsion tizim va dasturiy ta'minotni muntazam yangilab turish yana bir asosiy himoya chorasi, chunki ko'plab viruslar dasturiy ta'minotdagi allaqachon ma'lum, ammo yopilmagan zaifliklardan foydalanadi. Fayllarning zaxira nusxasini muntazam olib turish esa virus hujumi yuz berganida yo'qotilgan ma'lumotni tiklash imkonini beradi, bu ayniqsa to'lov dasturlariga qarshi muhim himoya hisoblanadi. Ko'chma qurilmalarni (fleshka, tashqi disk) ehtiyotkorlik bilan ishlatish, ularni notanish kompyuterlarga ulashdan saqlanish ham birlamchi himoyaning muhim qismidir.

Zamonaviy antivirus dasturlari bir nechta usulni birlashtirgan holda ishlaydi, chunki yagona usul barcha turdagi tahdidlarga qarshi samarali emas (4.7-rasm).

Manba: S.I. Makarenko (2017) va uploaded «Beginners Handbook Guide» materiallariga asoslanib muallif tomonidan tuzilgan.

Signatura tahlili. eng keng tarqalgan va eng ishonchli usul bo'lib, tekshirilayotgan faylni ma'lum viruslarning "raqamli izi" saqlangan bazadagi imzolar bilan solishtirishga asoslangan. Ushbu usulning afzalligi aniqlangan virusni davolash imkoniyati mavjudligida, kamchiligi esa faqat allaqachon ma'lum bo'lgan viruslarni aniqlay olishida, ya'ni yangi viruslarga qarshi ojiz qolishida namoyon bo'ladi. Shu sababli antivirus bazasini muntazam yangilab turish zarur.

Evristik tahlil. ehtimollik algoritmlariga asoslangan bo'lib, faylning tuzilishi va xatti-harakati shubhali andozalarga qanchalik mos kelishini baholaydi. Ushbu usul yangi, hali bazaga kiritilmagan viruslarni ham aniqlay oladi, biroq ba'zan soxta signal (zararsiz dasturni xavfli deb belgilash) berishi mumkin.

Xatti-harakat tahlili. dastur ishga tushirilgandan so'ng uning real vaqtdagi harakatlarini kuzatishga asoslangan. Agar dastur ko'p sonli faylni bir vaqtda o'zgartirishga yoki tizim sozlamalarini ruxsatsiz o'zgartirishga urinsa, bu shubhali xatti-harakat sifatida belgilanadi.

Nazorat summasi tahlili. fayllarning "raqamli izi" (xesh qiymati) dastlab hisoblab olinib saqlanadi, keyingi tekshiruvda esa joriy qiymat dastlabki qiymat bilan solishtiriladi. Agar farq aniqlansa, fayl o'zgartirilgan, demak ehtimol zararlangan, deb hisoblanadi.

Qum qutisi (sandbox). shubhali dastur asosiy tizimdan izolyatsiyalangan virtual muhitda ishga tushiriladi va uning xatti-harakati kuzatiladi. Bu usul ayniqsa murakkab, o'zini yashiruvchi viruslarni aniqlashda samarali, chunki dastur "haqiqiy" muhitda ekanligiga ishonib, o'z zararli faoliyatini ochiq namoyon qiladi.

Antivirus dasturining o'zi ham to'g'ri sozlanmasa va ishlatilmasa, samarasiz bo'lib qoladi. Shu sababli quyidagi amaliy qoidalarga rioya qilish zarur. Birinchidan, antivirus bazasi kuniga kamida bir marta avtomatik yangilanishi kerak, chunki har kuni minglab yangi virus namunasi paydo bo'ladi. Ikkinchidan, kirishda skanerlash (on-access scanning) doimo yoqilgan bo'lishi kerak, bu funksiya har bir ochilayotgan yoki ishga tushirilayotgan faylni avtomatik tekshiradi. Uchinchidan, to'liq tizim skanerlash haftada kamida bir marta o'tkazilishi tavsiya etiladi, bu esa kirishda skanerlash payqamagan yashirin tahdidlarni aniqlashga yordam beradi.

To'rtinchidan, antivirus tomonidan berilgan ogohlantirishni hech qachon e'tiborsiz qoldirmaslik kerak, hatto u soxta signal bo'lib chiqsa ham, chunki doimiy e'tiborsizlik xodimlarda "ogohlantirish charchog'i" hosil qilishi va haqiqiy tahdidni ham e'tiborsiz qoldirishga olib kelishi mumkin. Beshinchidan, bir vaqtning o'zida ikkita to'liq funksional antivirus dasturini o'rnatish tavsiya etilmaydi, chunki ular bir-birining ishiga xalaqit berishi va tizim ishlashini sezilarli sekinlashtirishi mumkin. Oltinchidan, antivirus ma'lum bir faylni yoki dasturni xavfli deb belgilasa-da, foydalanuvchi uni ishonchli deb hisoblasa, avval faylni ishonchli manbadan qayta yuklab ko'rish yoki mutaxassisga murojaat qilish tavsiya etiladi, uni shunchaki "istisno" ro'yxatiga qo'shib qo'yish emas.

IT-Kompas kabi ta'lim muassasalarida antivirus siyosati markazlashtirilgan tarzda boshqarilishi maqsadga muvofiq: Jahongir barcha kompyuterlar uchun yagona antivirus siyosatini belgilaydi, yangilanishlarni markazdan boshqaradi va har bir kompyuterning xavfsizlik holatini yagona boshqaruv paneli orqali kuzatib boradi. Bunday yondashuv har bir kompyuterni alohida-alohida tekshirishga qaraganda ancha samarali va vaqtni tejaydi.