4.3. Viruslarning manbalari va ularni ishlab chiquvchilar

Kompyuter viruslarining rivojlanish tarixini bilish ularning zamonaviy shakllarini tushunishga yordam beradi, chunki har bir davr o'ziga xos texnik sharoit va motivatsiyaga ega bo'lgan (4.5-rasm).

Manba: turli ochiq tarixiy manbalar (Exabeam, Fortinet, Wikipedia) asosida muallif tomonidan tuzilgan.

Boblar davomida ko'rilganidek, birinchi virus Creeper (1971) sof tajriba sifatida yaratilgan edi. 1982-yilgi Elk Cloner esa allaqachon ommaviy tarqalgan, garchi hali ham zararsiz bo'lsa-da. 1986-yilda Pokistonlik ikki birodar tomonidan yaratilgan Brain IBM PC kompyuterlari uchun birinchi virus bo'lib, dasturiy ta'minotni ruxsatsiz nusxalashga qarshi kurash sifatida yozilgan edi, biroq tez orada boshqa maqsadlar uchun ham qo'llanila boshlandi. 1988-yildagi Morris Worm birinchi marta internet miqyosida jiddiy zarar keltirdi va bu voqea kiberxavfsizlikni jiddiy muhandislik faniga aylantirdi.

1990-yillarda Michelangelo virusi ommaviy vahima uyg'otdi, garchi uning haqiqiy zarari kutilganidan ancha kichik bo'lsa ham. Bu davrda birinchi antivirus kompaniyalari (McAfee, Norton) paydo bo'lib, mustaqil sohaga aylandi. 2000-yilda ILOVEYOU virusi elektron pochta orqali millionlab kompyuterlarni zararlab, butun dunyo pochta tizimlarini ishdan chiqardi. 2003-yildagi SQL Slammer esa tarixdagi eng tez tarqalgan chuvalchang bo'lib, birinchi soatda yuz mingga yaqin kompyuterni zararladi. 2017-yildagi WannaCry to'lov dasturi hujumi zamonaviy davrning eng katta miqyosdagi kiberhujumlaridan biri bo'ldi va butun dunyo bo'ylab shifoxonalar, korxonalar va davlat muassasalarini falaj qildi.

Kompyuter viruslarini yaratuvchi shaxslarning maqsadlari yillar davomida sezilarli o'zgardi. Dastlabki davrda, ya'ni 1970-1980 yillarda, viruslar asosan ilmiy qiziqish yoki texnik mahoratni namoyish etish maqsadida yaratilgan. Creeper va Elk Cloner shunga misol: ularning mualliflari moliyaviy foyda yoki zarar yetkazishni maqsad qilmagan edi. 1990-yillarga kelib vaziyat o'zgardi: ba'zi dasturchilar shov-shuv va "shuhrat" uchun, ba'zilari esa dasturiy ta'minot kompaniyalariga norozilik bildirish uchun viruslar yoza boshladi.

Zamonaviy davrda virus va zararli dastur yaratishning to'rtta asosiy maqsadini ajratish mumkin. Moliyaviy manfaat eng keng tarqalgan sabab: to'lov dasturlari, bank ma'lumotlarini o'g'irlovchi troyanlar va kripto-valyuta qazib olish uchun kompyuter resurslarini o'g'irlovchi dasturlar shu toifaga kiradi. Siyosiy yoki mafkuraviy maqsad davlat tomonidan homiylik qilinadigan hujumlar va "hacktivizm" harakatlarida namoyon bo'ladi, bunga misol qilib Eron yadro dasturini nishonga olgan Stuxnet virusini keltirish mumkin. Josuslik maqsadi raqobatchi tashkilot yoki davlatning maxfiy ma'lumotlarini olishga qaratilgan. Shaxsiy qasos yoki norozilik esa ishdan bo'shatilgan xodim yoki tashkilotdan norozi shaxs tomonidan amalga oshiriladigan hujumlarda uchraydi.

Virus manbalarini bilish amaliy ahamiyatga ega, chunki himoya strategiyasi tahdid manbaiga qarab farqlanishi kerak. Agar tashkilot moliyaviy jinoyatchilar nishoniga aylanish xavfi yuqori bo'lsa, moliyaviy tizimlar va to'lov ma'lumotlarini alohida qattiq himoya qilish zarur. Agar tashkilot davlat ahamiyatiga molik infratuzilmaga ega bo'lsa, murakkab va uzoq muddatli hujumlarga (APT) qarshi tayyorgarlik ko'rish lozim.