4.1. Viruslar to'g'risida tushuncha. Viruslarni tizimlashtirish

Kompyuter virusi — o'z nusxalarini (asl nusxaga to'liq mos kelmasligi ham mumkin) yarata oladigan va ularni fayllarga, tizim sohalariga yoki boshqa bajariladigan obyektlarga joylashtira oladigan dasturdir. Bunda hosil bo'lgan nusxalar ham yanada tarqalish qobiliyatini saqlab qoladi. Ushbu ta'rifning markazida o'z-o'zini ko'paytirish xususiyati yotadi: aynan shu xususiyat virusni oddiy zararli koddan ajratib turadi. Atama tibbiyotdagi biologik virusdan olingan, chunki ikkalasi ham o'xshash tarzda ishlaydi: sog'lom "organizm"ga (kompyuter dasturiga) kirib, undan foydalanib ko'payadi va boshqa "organizm"larga tarqaladi.

Amaliyotda "virus" atamasi ko'pincha kengroq ma'noda, ya'ni istalgan zararli dastur ma'nosida, ishlatiladi. Bu texnik jihatdan to'liq to'g'ri emas, chunki virus, chuvalchang va troyan bir-biridan tarqalish mexanizmi bo'yicha farqlanadi. Virusga tarqalish uchun "tashuvchi" fayl va foydalanuvchi harakati (masalan, faylni ishga tushirish) zarur. Chuvalchang esa mustaqil ravishda, foydalanuvchi aralashuvisiz, tarmoq orqali tarqaladi. Troyan esa umuman ko'paymaydi, u faqat foydali dastur qiyofasida yashiringan holda o'z zararli vazifasini bajaradi. Ushbu farqlar 4.2-paragrafda kengroq ko'riladi.

Kompyuter viruslarining xilma-xilligini tushunish uchun ularni bir necha mezon bo'yicha tasniflash qulay (4.2-rasm).

Manba: S.I. Makarenko, «Axborot xavfsizligi» (2017) asosida muallif tomonidan moslashtirilgan.

Yashash muhitiga ko'ra viruslar to'rt turga bo'linadi. Yuklama (boot) viruslari qattiq disk yoki ko'chma qurilmaning yuklama sektoriga joylashib, kompyuter yoqilganda birinchi bo'lib ishga tushadi. Fayl viruslari bajariladigan fayllarga (.exe, .com kengaytmali) yopishib, fayl ishga tushirilganda faollashadi. Makroviruslar Microsoft Word yoki Excel kabi dasturlarning makros tiliga yozilgan bo'lib, hujjat ochilganda ishga tushadi. Skript viruslari esa veb-sahifa yoki elektron pochatdagi skript tilida (masalan, VBScript) yozilgan bo'lib, brauzer yoki pochta dasturi orqali faollashadi.

Faollashtirish usuliga ko'ra viruslar rezident va norezident turlarga bo'linadi. Rezident virus kompyuter operativ xotirasida doimiy joylashib, tizim ishlagan davomida faol bo'ladi va yangi fayllarni zararlashda davom etadi. Norezident virus esa faqat o'zi joylashgan fayl ishga tushirilgan paytdagina faol bo'ladi. Stels, ya'ni yashirin, viruslar o'zining mavjudligini operatsion tizimdan va antivirusdan yashirish uchun maxsus usullardan foydalanadi, masalan zararlangan faylning haqiqiy hajmini yashiradi. Polimorf viruslar esa har safar ko'payganda o'z kodini o'zgartiradi, bu esa signaturaga asoslangan aniqlashni ancha qiyinlashtiradi.

Ta'sir darajasiga ko'ra viruslar xavfsiz, o'rtacha xavfli va xavfli turlarga bo'linadi. Xavfsiz viruslar odatda faqat ekranda xabar chiqarish yoki tovush chiqarish kabi zararsiz effektlar bilan cheklanadi. O'rtacha xavfli viruslar tizim ishlashini sekinlashtiradi yoki ba'zi fayllarni vaqtincha ishlatib bo'lmaydigan holga keltiradi. Xavfli, ya'ni halokatli, viruslar esa ma'lumotni butunlay yo'q qiladi, qattiq diskni formatlaydi yoki uskunaning o'ziga zarar yetkazishi mumkin.

Har qanday kompyuter virusining ishlash jarayonini shartli ravishda besh bosqichga bo'lish mumkin (4.3-rasm). Ushbu tsiklni tushunish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega, chunki har bir bosqichda virusni aniqlash yoki uning tarqalishini to'xtatish uchun turli imkoniyatlar mavjud.

Manba: S.I. Makarenko, «Axborot xavfsizligi» (2017) materiallariga asosan muallif tomonidan tuzilgan.

Kirish bosqichida virus kompyuterga fleshka, tarmoq ulanishi yoki zararlangan fayl orqali kiradi. Bu bosqichda virus hali faol emas, u shunchaki tizimga yetib kelgan. Faollashish bosqichida virus kodi birinchi marta ishga tushadi, bu foydalanuvchi zararlangan faylni ochganda yoki tizim avtomatik yuklanganda yuz beradi. Qidiruv bosqichida virus zararlash uchun yangi obyektlarni, ya'ni boshqa fayllar yoki tizim sohalarini, qidiradi. Nusxalash bosqichida virus o'z kodining nusxalarini tayyorlaydi, ba'zan polimorf viruslarda bo'lgani kabi har bir nusxa oldingisidan biroz farq qiladi. Joriy etish bosqichida esa tayyorlangan nusxalar topilgan obyektlarga joylashtiriladi, natijada zararlanish yangi fayllarga o'tadi va tsikl yana boshlanadi.