Kompyuter viruslari va viruslardan himoya qilish muammolari

1971-yilda BBN Technologies kompaniyasi tadqiqotchisi Bob Tomas ARPANET tarmog'ida, ya'ni bugungi internetning ajdodi hisoblangan tarmoqda, qiziq bir tajriba o'tkazdi. U Creeper nomli oddiy dastur yozdi, u dastur bir kompyuterdan ikkinchisiga o'z-o'zidan ko'chib o'tar va ekranda: "I'm the creeper, catch me if you can!" ("Men Creeperman, agar uddalasang, tut meni!") degan xabarni chiqarardi. Creeper hech qanday zarar keltirmadi, fayl o'chirmadi va ma'lumot o'g'irlamadi. U shunchaki bir texnik tajriba, dasturiy ta'minot tarmoq orqali mustaqil ravishda o'z-o'zini ko'paytira olishi mumkinligini isbotlash uchun yaratilgan edi. Biroq shu oddiy tajriba butun bir sohaning boshlanishi bo'ldi: kompyuter viruslari tarixi.

Creeperga qarshi tez orada Reaper nomli dastur yozildi, u tarmoqni kezib, Creeper nusxalarini topib o'chirar edi. Reaper tarixdagi birinchi antivirus dasturi hisoblanadi. Shu tariqa, hatto birinchi virus zararli niyat bilan yaratilmagan bo'lsa-da, uning paydo bo'lishi bilan bir vaqtda unga qarshi kurash vositasi ham tug'ildi. Bu holat uchinchi bobda ko'rilgan Schneier g'oyasini yana bir bor tasdiqlaydi: xavfsizlik doimiy davom etuvchi jarayon bo'lib, har bir yangi tahdid o'ziga mos himoya usulini keltirib chiqaradi.

Voqealar rivoji tezlashdi. 1982-yilda o'n besh yoshli o'quvchi Richard Skrenta Elk Cloner nomli dasturni yozdi, u disketalar orqali tarqalib, Apple II kompyuterlarini zararlagan birinchi ommaviy virus bo'ldi. 1988-yilda esa Cornell universiteti talabasi Robert Morris tomonidan yozilgan Morris Worm internetning o'sha davrdagi taxminan o'n foizini, ya'ni olti mingga yaqin kompyuterni, ishdan chiqardi. Bu voqea AQShda kompyuter jinoyatlari to'g'risidagi qonun asosida birinchi jinoiy hukm chiqarilishiga sabab bo'ldi. Ushbu tarixiy voqealar shuni ko'rsatadiki, kompyuter viruslari muammosi nazariy emas, balki texnologiya rivojlanishi bilan birga kelgan real va doimiy tahdid hisoblanadi.

Ushbu bobda ta'lim sohasidagi ssenariydan foydalanamiz. "IT-Kompas" texnikumining kompyuter sinfi faoliyat yuritadi. IT-administrator Jahongir sinfdagi barcha kompyuterlar, tarmoq va dasturiy ta'minotga xizmat ko'rsatadi va ularni virusdan himoya qilishga mas'ul. Talaba Zarina kundalik mashg'ulotlarda kompyuterdan foydalanadi, fayllarni fleshka orqali ko'chiradi va internetdan materiallar yuklaydi. Noma'lum virus muallifi esa masofadan zararli dastur tarqatuvchi, shaxsi noaniq shaxsni anglatadi (4.1-rasm). IT-Kompas ssenariysi bob davomida virus turlari, ularning ta'sir mexanizmi va himoya choralarini izohlashda qayta-qayta qo'llaniladi.

Ushbu bobda kompyuter viruslari va ulardan himoyalanish masalalari batafsil ko'rib chiqildi. Kompyuter virusi o'z nusxalarini yaratib, ularni fayl yoki tizim sohalariga joylashtira oladigan dastur bo'lib, u chuvalchang va troyandan tarqalish mexanizmi bo'yicha farqlanadi. Viruslar yashash muhiti, faollashtirish usuli va ta'sir darajasi bo'yicha tasniflanadi hamda kirish, faollashish, qidiruv, nusxalash va joriy etishdan iborat besh bosqichli hayot tsikliga ega.

Virus va kengroq zararli dastur oilasi (chuvalchang, troyan, to'lov dasturi, josuslik dasturi, rootkit, klaviatura kuzatuvchi) operatsion tizimga hisoblash, saqlash, tarmoq va kirish resurslari orqali turli tarzda ta'sir ko'rsatadi. Viruslar 1971-yildagi Creeper tajribasidan boshlab bugungi kungacha rivojlanib kelgan, ularni yaratish maqsadi ilmiy qiziqishdan moliyaviy jinoyat va davlat josusligigacha o'zgargan.

Himoyalangan ma'lumotga ta'sirni beqarorlashtirish manbasi, turi va usuli bo'yicha tahlil qilinishi mumkin, bu esa CIA uchligi bilan bevosita bog'liq: buzish va bloklash mavjudlikka, o'zgartirish yaxlitlikka, nusxalash esa maxfiylikka tahdid soladi. Viruslardan birlamchi himoya oddiy, ammo samarali odatlardan boshlanadi, antivirus dasturlari esa signatura, evristik, xatti-harakat, nazorat summasi va qum qutisi usullarini birlashtirgan holda ishlaydi. Antivirusdan to'g'ri foydalanish qoidalariga rioya qilish texnik vositaning o'zi qadar muhim himoya omili hisoblanadi.