4.4. Maxfiy ma'lumotlarga tahdid. Himoyalangan ma'lumotga ta'sirni beqarorlashtirish manbalari, turlari va usullari

Birinchi va uchinchi boblarda tahdid, zaiflik va hujum tushunchalari umumiy holda ko'rilgan edi. Ushbu paragrafda ularni maxsus kompyuter viruslari kontekstida qo'llaymiz. Virus, avvalgi paragraflarda ko'rilganidek, o'zi bir tahdid vositasi hisoblanadi, biroq uning ta'siri maxfiy ma'lumotlarga nisbatan alohida ko'rib chiqilishi lozim, chunki ko'plab zamonaviy viruslar va troyanlar aynan ma'lumot o'g'irlashga qaratilgan.

Maxfiy ma'lumotlarga tahdid ikki asosiy shaklda namoyon bo'ladi. To'g'ridan-to'g'ri tahdidda virus yoki unga bog'liq zararli dastur maxfiy ma'lumotni maqsadli qidiradi va uni buzg'unchiga jo'natadi, masalan josuslik dasturi orqali. Bilvosita tahdidda esa virus, ma'lumotni o'g'irlash maqsad qilmagan bo'lsa-da, tizimni beqarorlashtirib, boshqa hujum turlariga (masalan, ruxsatsiz kirish) yo'l ochib beradi. Ikkala holatda ham natija bir xil: maxfiylik buziladi.

Himoyalangan ma'lumotga nisbatan beqarorlashtiruvchi ta'sirni tizimli tahlil qilish uchun uni manba, tur va usul bo'yicha ko'rib chiqish qulay (4.6-rasm).

Manba: Borbot'ko D.V. va boshq., «Axborot xavfsizligi asoslari» (2016) g'oyalari asosida muallif tomonidan tuzilgan.

Beqarorlashtirish manbalari to'rtta asosiy guruhga bo'linadi. Zararli dastur eng keng tarqalgan manba bo'lib, u to'g'ridan-to'g'ri ma'lumotni buzish, o'zgartirish yoki o'g'irlash uchun mo'ljallangan. Foydalanuvchi xatosi qasddan bo'lmagan, biroq oqibati jiddiy bo'lishi mumkin bo'lgan manba: masalan xodimning tasodifan muhim faylni o'chirib qo'yishi. Uskuna nosozligi texnik sabablardan kelib chiqadi: qattiq disk shikastlanishi yoki xotira xatolari ma'lumotni buzishi mumkin. Tashqi hujum esa buzg'unchining ongli va maqsadli harakati bo'lib, u ko'pincha yuqorida ko'rilgan zararli dastur orqali amalga oshiriladi.

Beqarorlashtirish turlari ham to'rtta asosiy ko'rinishga ega. Buzish (destruction) ma'lumotni butunlay yo'q qiladi va uni tiklab bo'lmaydi. O'zgartirish (modification) ma'lumot mazmunini o'zgartiradi, bu esa ayniqsa xavfli, chunki foydalanuvchi o'zgartirilgan ma'lumotni haqiqiy deb qabul qilishi mumkin. Nusxalash (copying) original ma'lumotni saqlab qolgan holda uning ruxsatsiz nusxasini yaratadi, bu maxfiylikni buzadi, lekin yaxlitlikka tegmaydi. Bloklash (blocking) esa ma'lumotni yo'q qilmasdan yoki o'zgartirmasdan, unga kirish imkoniyatini yopadi, natijada mavjudlik buziladi.

Beqarorlashtirish usullari ko'proq texnik xususiyatga ega. Fayl formatini buzish orqali fayl ochilmaydigan holga keltiriladi, garchi uning ma'lumotlari fizik jihatdan diskda qolsa ham. Kodni ustidan yozish dasturiy kodning bir qismini yangi (odatda zararli) kod bilan almashtirishni anglatadi. Resursni band qilish, xususan chuvalchanglarda ko'p uchraydigan usul, tizim yoki tarmoq resurslarini to'ldirib, qonuniy foydalanish imkoniyatini cheklaydi. Kirishni cheklash esa foydalanuvchi huquqlari yoki parollarni o'zgartirish orqali qonuniy foydalanuvchini o'z ma'lumotidan mahrum qiladi.

Yuqorida ko'rilgan to'rtta beqarorlashtirish turi birinchi bobda o'rganilgan CIA uchligi bilan bevosita bog'liq. Buzish va bloklash asosan mavjudlikka, o'zgartirish yaxlitlikka, nusxalash esa maxfiylikka tahdid soladi. Ushbu bog'liqlikni tushunish amaliy ahamiyatga ega: agar Jahongir aniq qaysi CIA xususiyati xavf ostida ekanligini bilsa, u mos himoya chorasini tezroq va aniqroq tanlay oladi. Masalan, agar tahdid nusxalash (maxfiylikka tahdid) shaklida bo'lsa, shifrlash eng samarali chora hisoblanadi; agar tahdid buzish (mavjudlikka tahdid) shaklida bo'lsa, zaxira nusxa tizimi ustuvor bo'ladi.