4.2. Viruslarning kompyuterga va operatsion tizimga ta'siri

Ta'sir mexanizmlari

Virus kompyuterga kirgandan so'ng turli mexanizmlar orqali ta'sir ko'rsatadi. Fayl darajasidagi ta'sirda virus bajariladigan faylning kodini o'zgartiradi: yo virus kodini fayl boshiga qo'shib, asl kod undan keyin ishga tushadigan qilib qo'yadi, yoki faylni to'liq o'zining kodi bilan almashtiradi. Ikkinchi holatda asl dastur butunlay yo'qoladi va uni tiklab bo'lmaydi. Tizim darajasidagi ta'sirda virus operatsion tizimning muhim qismlariga, masalan yuklama sektoriga yoki reyestrga, aralashadi. Bunday virus kompyuter yoqilishi bilanoq ishga tushadi, chunki operatsion tizim yuklanishidan oldin ishlaydi.

Operatsion tizimga ta'sir ko'rsatishning yana bir keng tarqalgan usuli avtomatik yuklanish mexanizmlaridan foydalanishdir. Windows operatsion tizimida bir nechta joy dastur avtomatik ishga tushishini ta'minlaydi: reyestrdagi maxsus kalitlar, avtoyuklanish papkasi va tizim xizmatlari ro'yxati. Virus o'zini shu joylardan biriga yozib qo'ysa, kompyuter har safar yoqilganda avtomatik ravishda qayta ishga tushadi, hatto foydalanuvchi buni bilmasa ham. Bunday virusni aniqlash uchun IT-administrator maxsus konfiguratsiya vositalaridan (masalan, msconfig) foydalanib, avtoyuklanish ro'yxatini tekshirishi kerak.

Zararli dasturlar oilasi: kengroq tasnif

Amaliyotda kompyuterga ta'sir ko'rsatuvchi zararli dasturlar virusdan tashqari yana bir necha turga bo'linadi. Bu turlarni bilish muhim, chunki har biri operatsion tizimga o'ziga xos tarzda ta'sir ko'rsatadi (4.4-rasm).

Kompyuter viruslari va viruslardan himoya qilish muammolari — rasm

Manba: uploaded «Beginners Handbook Guide» va SecurityTolboom materiallariga asoslanib muallif tomonidan tuzilgan.

Virus. fayllarga yopishib, foydalanuvchi harakati orqali ko'payadigan dastur. Ta'siri: fayllarni buzadi, disk hajmini band qiladi, tizim ishlashini sekinlashtiradi.

Chuvalchang. mustaqil ravishda tarmoq orqali tarqaladigan dastur. Ta'siri: tarmoq resurslarini band qiladi, ko'p nusxada o'zini ko'paytirib, tizim va tarmoqni cho'ktiradi.

Troyan. foydali dastur qiyofasida yashiringan, o'zini ko'paytirmaydigan dastur. Ta'siri: orqa eshik (backdoor) ochadi, boshqa zararli dasturlarni yuklab olishi yoki foydalanuvchi ma'lumotlarini o'g'irlashi mumkin.

To'lov dasturi (ransomware). foydalanuvchi fayllarini shifrlab, ularni ochish evaziga to'lov talab qiluvchi dastur. Ta'siri: barcha muhim fayllarga kirish imkoniyatini yo'qotadi, ish jarayoni butunlay to'xtaydi.

Josuslik dasturi (spyware). foydalanuvchi harakatlarini yashirincha kuzatuvchi dastur. Ta'siri: shaxsiy ma'lumotlar, parollar va brauzer tarixi buzg'unchiga uzatiladi.

Rootkit. o'zini operatsion tizim darajasida chuqur yashiruvchi dastur. Ta'siri: aniqlash va olib tashlash ayniqsa qiyin, chunki u tizimning o'zi ishlatadigan mexanizmlarni buzib ko'rsatadi.

Klaviatura kuzatuvchi (keylogger). foydalanuvchi bosgan tugmalarni qayd etuvchi dastur. Ta'siri: parollar, karta raqamlari va boshqa maxfiy ma'lumotlar to'g'ridan-to'g'ri o'g'irlanadi.

Operatsion tizim resurslariga ta'sir

Zararli dasturning operatsion tizimga ta'siri to'rt asosiy yo'nalishda namoyon bo'ladi. Hisoblash resurslariga ta'sirda virus protsessor va operativ xotiraning katta qismini band qiladi, natijada qonuniy dasturlar sekin ishlaydi yoki umuman ishlamay qoladi. Saqlash resurslariga ta'sirda virus disk maydonini o'zining nusxalari bilan to'ldiradi yoki mavjud fayllarni buzadi. Tarmoq resurslariga ta'sirda, ayniqsa chuvalchanglarda, virus tarmoq o'tkazish qobiliyatini band qilib, boshqa foydalanuvchilar uchun internetni sekinlashtiradi. Kirish resurslariga ta'sirda esa virus foydalanuvchi hisob yozuvlari, fayl huquqlari yoki tizim sozlamalarini o'zgartirib, qonuniy foydalanuvchining kirish imkoniyatini cheklaydi.

Amaliy misol

IT-Kompas kompyuterlaridan biriga tushgan troyan orqa eshik ochib, buzg'unchiga masofadan kirish imkoniyatini beradi. Bu troyanning o'zi fayllarni zararlamaydi va ko'paymaydi, biroq u orqali keyinchalik klaviatura kuzatuvchi yuklanib, Zarina kiritgan tizim parolini o'g'irlashi mumkin. Bu misol turli zararli dastur turlarining birgalikda, zanjir shaklida ishlashi mumkinligini ko'rsatadi: troyan kirish nuqtasini ochadi, keylogger esa asosiy zararni yetkazadi.

Kasbiy vaziyat

IT-Kompas tarmog'ida bitta kompyuter g'ayrioddiy tarzda ko'p tarmoq trafigi yubormoqda, garchi hech kim unda ishlamayotgan bo'lsa ham. Qaysi zararli dastur turi bunga sabab bo'lishi mumkinligini asoslang va Jahongir birinchi navbatda qanday tekshiruv o'tkazishi kerakligini tavsiya qiling.

Amaliy topshiriq

Zararli dastur oilasidagi yettita turdan beshtasini tanlang va har biri uchun operatsion tizimga ta'sirini bir jumlada tavsiflang.

Fayl darajasidagi va tizim darajasidagi ta'sir mexanizmlarini solishtiring: qaysi biri aniqlash uchun qiyinroq va nima uchun?

IT-Kompas kompyuter sinfi uchun operatsion tizim resurslariga ta'sir ko'rsatuvchi to'rtta yo'nalishning har biriga bittadan ehtimoliy hodisa misolini yozing.

Nazorat savollari

1Virus fayl va tizim darajasida qanday farqli ta'sir ko'rsatadi?
2Avtomatik yuklanish mexanizmlari virus uchun nima uchun qulay nishon hisoblanadi?
3Troyan va rootkit orasidagi asosiy farq nimada?
4Ransomware operatsion tizimga qanday ta'sir ko'rsatadi?
5Operatsion tizim resurslariga ta'sirning to'rt yo'nalishini sanang.