6.4. Tijorat siri va intellektual mulk huquqi: mualliflik huquqi, patent, tovar belgisi

Kichik IT-kompaniya uchun eng qimmatli aktivlar ko'pincha nomoddiy bo'ladi: bu mijozlar bazasi, o'ziga xos texnik yechimlar, narx siyosati va ish uslublari. Bunday ma'lumotlar tijorat sirini tashkil etishi mumkin. «Tijorat siri to'g'risida»gi Qonunga muvofiq, tijorat siri deganda mavjud yoki potensial tijoriy qimmatga ega bo'lgan, uchinchi shaxslarga ma'lum bo'lmagan va egasi maxfiy saqlash choralarini ko'rgan ma'lumot tushuniladi.

Muhim tushuncha, bu tijorat siri rejimi. Ma'lumot o'z-o'zidan tijorat siriga aylanmaydi: uning egasi maxfiylikni ta'minlash bo'yicha aniq choralarni ko'rishi, ya'ni rejimni yozma ravishda o'rnatishi kerak. Rejim o'rnatilmagan bo'lsa, ma'lumot huquqiy himoyaga ega bo'lmaydi. Qonun rejimni o'rnatishning zaruriy shartlaridan biri sifatida maxfiylik to'g'risidagi qoidalarni tegishli fuqarolik-huquqiy va mehnat shartnomalariga kiritishni belgilaydi. Tijorat siri egasi rejimni belgilash, o'zgartirish yoki bekor qilish, ma'lumotdan foydalanish tartibini aniqlash hamda undan foydalanishga ruxsat berish yoki taqiqlash huquqiga ega.

Tijorat sirini bilishga qonuniy asosda ruxsat etilgan shaxs konfident deyiladi. Masalan, «Raqamli Yechim»da algoritm ustida ishlaydigan dasturchi Bekzod konfident hisoblanadi: u sirni biladi, biroq uni oshkor etmaslik majburiyatini oladi. Konfident majburiyatini buzsa, huquqiy javobgarlikka tortiladi.

Tijorat sirining tarkibi va hajmini, umumiy qoida bo'yicha, uning egasi mustaqil belgilaydi. Odatda unga ishlab chiqarish va texnologik ma'lumotlar (o'ziga xos algoritmlar, texnik yechimlar), tijoriy ma'lumotlar (mijozlar va yetkazib beruvchilar ro'yxati, narx siyosati, marketing rejalari) hamda tashkiliy ma'lumotlar (ish uslublari, ichki hujjatlar) kiritiladi.

Biroq egasining erkinligi cheksiz emas. Qonunchilik ayrim ma'lumotlarni tijorat siri deb belgilashni taqiqlaydi. Bunday ma'lumotlarga, jumladan, yuridik shaxsni davlat ro'yxatidan o'tkazish to'g'risidagi ma'lumotlar, ta'sis hujjatlaridagi ochiq ma'lumotlar, davlat statistika hisobotlari, soliqlar to'g'risidagi ma'lumotlarning belgilangan qismi hamda mehnat sharoiti va bo'sh ish o'rinlari haqidagi ma'lumot kiradi. Bundan tashqari, tijorat siri konstitutsiyaviy tuzumga, jamiyat manfaatlariga, insonlar sog'lig'iga yoki boshqa shaxslarning huquqlariga zarar yetkazadigan tarzda qo'llanilishi mumkin emas. Shu tariqa qonun egasining maxfiylikka bo'lgan manfaatini jamiyatning oshkoralikka bo'lgan manfaati bilan muvozanatlaydi.

Amaliy jihatdan bu shuni anglatadiki, mutaxassis tijorat siri rejimini joriy etayotganda, avvalo, qaysi ma'lumotni qonuniy ravishda sir qilib bo'ladi va qaysinisini bo'lmaydi, degan savolga javob berishi kerak. Masalan, kompaniya o'z algoritmini sir sifatida saqlashi mumkin, biroq davlat ro'yxatidagi rasmiy nomi yoki soliq hisobotlarining ochiq qismini yashira olmaydi.

Tijorat siri ma'lumotni yashirish orqali himoya qilsa, intellektual mulk aksincha ishlaydi: u ijodiy yoki texnik natijani rasman tan olib, egasiga undan mustasno foydalanish huquqini beradi. Intellektual mulkning IT-kompaniya uchun eng muhim uchta turi mualliflik huquqi, patent va tovar belgisidir (6.8-rasm).

Mualliflik huquqi fan, adabiyot va san'at asarlarini himoya qiladi. IT-soha uchun eng muhim jihati shundaki, «Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to'g'risida»gi Qonunga muvofiq kompyuter dasturlari ham asar sifatida, aynan adabiy asarlar kabi himoyalanadi. Bu «Raqamli Yechim» yaratgan har bir dastur avtomatik ravishda mualliflik huquqi obyekti ekanini bildiradi.

Mualliflik huquqining eng qulay xususiyati, u avtomatik ravishda, asar yaratilgan paytdan boshlab vujudga keladi va uning uchun ro'yxatdan o'tkazish yoki biror rasmiylashtirish talab qilinmaydi. Dasturchi kod yozgan zahoti u shu kodning muallifiga aylanadi. Mualliflik huquqi ikki qismdan iborat: shaxsiy nomulkiy huquqlar (masalan, muallif deb tan olinish huquqi) va mulkiy huquqlar (asardan foydalanish va daromad olish huquqi). Shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga umrbod tegishli bo'lib, boshqaga o'tkazilmaydi, mulkiy huquqlar esa shartnoma asosida boshqa shaxsga (masalan, ish beruvchiga yoki mijozga) berilishi mumkin. Muhim nuqta shundaki, mualliflik huquqi g'oyaning o'zini emas, balki uning aniq ifodasini, ya'ni yozilgan kodni himoya qiladi: boshqa dasturchi xuddi shu vazifani mustaqil ravishda boshqacha kod bilan yechsa, u mualliflik huquqini buzmaydi.

Patent texnik yechimlarni himoya qiladi. Patent bilan himoyalanadigan obyektlar sanoat mulki deb ataladi va ularga ixtiro, foydali model hamda sanoat namunasi kiradi. Mualliflik huquqidan farqli o'laroq, patent avtomatik vujudga kelmaydi: uni olish uchun tegishli davlat organiga ariza berish, ekspertizadan o'tish va ro'yxatdan o'tkazish zarur. Ekspertiza yechimning yangi va sanoatda qo'llanishga yaroqli ekanini tekshiradi.

Patentning muhim o'ziga xosligi shundaki, u himoya evaziga oshkoralikni talab qiladi: patent olish uchun texnik yechim to'liq ochib beriladi va jamoatchilikka ma'lum bo'ladi. Buning evaziga egaga cheklangan muddatga (masalan, ixtiro uchun bir necha o'n yilgacha) yechimdan mustasno foydalanish huquqi beriladi. Aynan shu sabab kompaniya ba'zan patent va tijorat siri o'rtasida tanlov qilishga majbur bo'ladi: patent olsa, yechim himoyalanadi, biroq oshkor bo'ladi; tijorat siri sifatida saqlasa, yashirin qoladi, biroq boshqa kishi uni mustaqil kashf etsa, hech qanday himoya ishlamaydi.

Tovar belgisi (va xizmat ko'rsatish belgisi) bir tadbirkorning tovar va xizmatlarini boshqasinikidan ajratib turadigan belgidir. Amalda bu kompaniyaning nomi, logotipi yoki brendidir. «Tovar belgilari, xizmat ko'rsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari to'g'risida»gi Qonunga muvofiq, tovar belgisiga bo'lgan huquq uni tegishli davlat organida ro'yxatdan o'tkazish orqali vujudga keladi. Ro'yxatdan o'tkazilgan belgi egasiga uni mustasno ishlatish huquqini beradi va boshqalarning shu belgidan yoki unga chalkashtiradigan darajada o'xshash belgidan foydalanishini taqiqlash imkonini beradi.

IT-kompaniya uchun tovar belgisi mahsulot yoki kompaniya nomini himoya qilishda muhim. Masalan, «Raqamli Yechim» o'z ilovasining nomini tovar belgisi sifatida ro'yxatdan o'tkazsa, boshqa kompaniya xuddi shu nom bilan ilova chiqarib, foydalanuvchilarni chalg'ita olmaydi. Quyidagi jadval to'rtta himoya usulini asosiy belgilar bo'yicha umumlashtiradi (6.3-jadval).

6.3-jadval. Intellektual mulk obyektlari va tijorat sirini himoya usullari bo'yicha taqqoslash.

Zamonaviy IT-kompaniya faoliyati ko'pincha milliy chegara bilan cheklanmaydi: u chet ellik mijozlarga xizmat ko'rsatishi yoki xorijiy platformalar bilan ishlashi mumkin. Shu sababli mutaxassis bir necha xalqaro huquqiy hujjat haqida umumiy tasavvurga ega bo'lgani foydali.

Kiberjinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi eng nufuzli xalqaro hujjat Yevropa Kengashining Budapesht konvensiyasi (2001-yilda qabul qilingan, 2004-yilda kuchga kirgan) hisoblanadi. U kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda davlatlar hamkorligini tartibga soluvchi birinchi majburiy xalqaro shartnomadir. O'zbekiston milliy qonunchiligini takomillashtirishda ushbu konvensiya tamoyillaridan xalqaro tajriba sifatida foydalanadi. 2024-yil dekabrida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi kiberjinoyatchilikka qarshi yangi, global konvensiyani qabul qildi, u kelajakda bu sohadagi xalqaro hamkorlikning asosiy negiziga aylanishi kutilmoqda.

Shaxsiy ma'lumotlar himoyasi sohasida jahon miqyosida eng ta'sirli hujjat Yevropa Ittifoqining Ma'lumotlarni himoya qilish umumiy reglamenti (GDPR) bo'lib, u 2018-yildan amal qiladi. GDPRning o'ziga xosligi uning hududdan tashqari ta'siridir: u nafaqat Yevropadagi, balki Yevropa fuqarolariga xizmat ko'rsatuvchi istalgan mamlakatdagi kompaniyalarga ham taalluqli bo'lishi mumkin. Shu sababli, agar «Raqamli Yechim» kelajakda Yevropadagi foydalanuvchilarga xizmat ko'rsatmoqchi bo'lsa, u O'zbekiston qonunchiligi bilan bir qatorda GDPR talablarini ham hisobga olishi kerak bo'ladi. O'zbekistonning «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi Qonuni bir qator asosiy tamoyillar (rozilik olish, subyekt huquqlari, ma'lumot xavfsizligi) bo'yicha xalqaro yondashuvlarga hamohangdir.