6.2. Maxfiy ma'lumotlarni tasniflash: sirlarning turlari, maxfiylik darajalari va ular bilan ishlash talablari

Barcha axborot bir xil huquqiy rejimga ega emas. Axborotning katta qismi ochiq (erkin foydalaniladigan) bo'ladi, biroq ma'lum bir qismiga foydalanish cheklangan bo'lib, u maxfiy (himoyalanadigan) axborot deyiladi. Maxfiy axborot deganda qonun asosida foydalanish cheklab qo'yilgan, oshkor etilishi shaxs, jamiyat yoki davlat manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin bo'lgan ma'lumot tushuniladi.

Axborotni maxfiy deb belgilash o'zboshimchalik bilan amalga oshirilmaydi. Har bir maxfiylik turi aniq qonuniy asosga ega bo'lishi, foydalanish cheklovi esa asoslangan va mutanosib bo'lishi kerak. Boshqacha aytganda, tashkilot istagan ma'lumotini «sir» deb e'lon qila olmaydi: cheklov faqat qonun ruxsat bergan doirada joriy etiladi. Aynan shu sabab maxfiy axborotni to'g'ri tasniflash mutaxassis uchun muhim ko'nikma hisoblanadi.

O'zbekiston qonunchiligida maxfiy axborotni bir necha turga ajratish mumkin. Ular egasi, huquqiy asosi va himoya maqsadi bo'yicha farqlanadi (6.4-rasm).

Davlat siri. Bu davlat tomonidan himoyalanadigan, harbiy, tashqi siyosiy, iqtisodiy, razvedka va boshqa sohalardagi ma'lumot bo'lib, uning oshkor etilishi mamlakat xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin. Davlat siri eng qattiq huquqiy rejimga ega va u «Davlat sirlari to'g'risida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Ushbu qonun davlat sirini ikki turga ajratadi: davlat ahamiyatiga ega bo'lgan sir va xizmat siri.

Tijorat siri. Bu tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq, egasiga tijoriy foyda keltiradigan va u maxfiy saqlashga qaror qilgan ma'lumot (masalan, mijozlar bazasi, ishlab chiqarish texnologiyasi, narx siyosati). U «Tijorat siri to'g'risida»gi Qonun bilan himoyalanadi va ushbu bobning 6.4-§ida batafsil ko'rib chiqiladi.

Kasbiy sir. Bu ma'lum kasb egasiga uning faoliyati tufayli ishonib topshirilgan ma'lumot bo'lib, unga bank siri, tibbiy sir, notarial sir, advokat siri kabilar kiradi. Masalan, shifokor bemorning tashxisini, bank esa mijoz hisobidagi mablag' haqidagi ma'lumotni oshkor eta olmaydi.

Shaxsga doir ma'lumotlar (shaxsiy va oilaviy sir). Bu muayyan jismoniy shaxsga taalluqli yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beruvchi ma'lumotdir. Ushbu sir «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi Qonun bilan himoyalanadi va u zamonaviy IT-kompaniyalar uchun eng ko'p uchraydigan maxfiylik turi hisoblanadi, chunki deyarli har bir raqamli xizmat foydalanuvchi ma'lumotini to'playdi.

Ushbu turlarni bir-biridan farqlash amalda muhim, chunki har bir turga har xil qonun, har xil himoya tartibi va har xil javobgarlik qo'llaniladi. Quyidagi jadval ularni asosiy belgilar bo'yicha taqqoslaydi (6.2-jadval).

6.2-jadval. Sirlarning asosiy turlarini taqqoslash.

Ayrim maxfiy ma'lumotlar bir xil darajada nozik emas: birining oshkor bo'lishi kichik zarar, boshqasiniki esa jiddiy zarar keltirishi mumkin. Shu sababli davlat siri sohasida maxfiylik darajalari joriy etilgan. «Davlat sirlari to'g'risida»gi Qonunning yangi tahririga ko'ra uchta maxfiylik darajasi va ularga mos griflar (ya'ni maxfiylik belgisi) mavjud (6.5-rasm).

Eng yuqori, birinchi daraja «Alohida ahamiyatli» grifi bilan belgilanadi va u oshkor etilishi eng og'ir oqibatlarga olib keladigan ma'lumotga qo'yiladi. Ikkinchi daraja «Mutlaqo maxfiy» grifiga, uchinchi daraja esa «Maxfiy» grifiga mos keladi. Qonunga muvofiq, davlat ahamiyatiga ega bo'lgan sirga «Alohida ahamiyatli» yoki «Mutlaqo maxfiy» grifi, xizmat siriga esa «Mutlaqo maxfiy» yoki «Maxfiy» grifi qo'yiladi. Maxfiylashtirish muddati ham cheklangan: xizmat siri uchun u o'n yildan, davlat ahamiyatiga ega sir uchun esa o'ttiz yildan oshmasligi kerak.

Muhim tamoyil shundaki, qonun ayrim ma'lumotlarni maxfiylashtirishni umuman taqiqlaydi. Xususan, fuqarolarning huquq va erkinliklari buzilishi, davlat organlari yoki mansabdor shaxslarning qonunbuzarliklari to'g'risidagi ma'lumotni «sir» deb yashirish mumkin emas. Bu norma maxfiylik rejimining suiiste'mol qilinishining oldini oladi va oshkoralik prinsipini himoya qiladi.

Maxfiy ma'lumotni shunchaki «sir» deb e'lon qilishning o'zi uni himoya qilmaydi. Himoya ma'lumot bilan ishlashning butun hayot tsikli davomida amalga oshiriladigan aniq talablar orqali ta'minlanadi. Ushbu talablarni bir necha guruhga ajratish mumkin.

Kirishni cheklash talabi ma'lumotga faqat unga haqiqiy ehtiyoji bo'lgan va tegishli ruxsatga ega shaxslarning kirishini nazarda tutadi. Davlat siri sohasida bu «dopusk», ya'ni rasmiy ruxsat rasmiylashtirish orqali amalga oshiriladi. Tijoriy tashkilotda esa bu kirish huquqlarini taqsimlash va maxfiylik to'g'risidagi shartnoma imzolash orqali ta'minlanadi. Hisobga olish talabi maxfiy hujjatlar va ularga kim, qachon kirgani qayd etib borilishini talab qiladi, bu esa oshkor bo'lish holatida manbani aniqlash imkonini beradi.

Saqlash talabi ma'lumot himoyalangan muhitda, masalan shifrlangan holda yoki cheklangan kirishli serverda saqlanishini nazarda tutadi. Uzatish talabi maxfiy ma'lumotni himoyalangan kanal orqali, ochiq holatda emas, uzatishni belgilaydi. Yo'q qilish talabi ma'lumot kerak bo'lmay qolganda uni tiklab bo'lmaydigan tarzda o'chirishni talab qiladi. Nihoyat, oshkor etmaslik majburiyati ma'lumot bilan ishlagan shaxsning uni uchinchi shaxslarga bermaslikka doir yozma majburiyatini bildiradi, bu majburiyat ko'pincha mehnat yoki fuqarolik-huquqiy shartnomaning bir qismi bo'ladi.