6.3. Axborotga bo'lgan mulk huquqi va axborotni huquqiy himoya qilish turlari

Zamonaviy iqtisodiyotda axborot qimmatli resurs, ya'ni mulk obyektiga aylandi. «Axborotlashtirish to'g'risida»gi Qonun axborot resurslariga nisbatan mulk huquqi mavjudligini tan oladi va uch xil subyektni ajratadi: mulkdor, egasi va foydalanuvchi. Bu tushunchalarni farqlash axborot huquqining asosini tashkil etadi (6.6-rasm).

Mulkdor axborot resursiga to'liq egalik qiladigan, undan foydalanadigan va uni tasarruf etadigan (ya'ni sotadigan, bergan yoki o'zgartiradigan) shaxsdir. Egasi belgilangan huquqlar doirasida axborotdan foydalanadi va uni saqlaydi, biroq uni tasarruf etish huquqi cheklangan bo'lishi mumkin. Foydalanuvchi esa faqat axborotdan foydalanish, ya'ni undan tanishish yoki uni ishlatish huquqiga ega, lekin uni o'zgartirish yoki boshqaga berish huquqiga ega emas. Masalan, «Raqamli Yechim» yaratgan ma'lumotlar bazasining mulkdori kompaniya bo'lishi mumkin, mijoz esa uning ma'lum qismining foydalanuvchisi bo'ladi.

Axborot moddiy narsalardan tubdan farq qiladi, shuning uchun unga nisbatan mulk huquqini tartibga solishning bir necha o'ziga xos jihati bor. Birinchidan, axborot nomoddiydir: uni cheksiz nusxalash mumkin va nusxa asl nusxadan farq qilmaydi. Moddiy narsani, masalan avtomobilni, bir vaqtda ikki kishi ishlata olmaydi, biroq bitta faylni minglab kishi bir vaqtda ishlatishi mumkin. Bu axborotni o'g'irlash osonligini va uning tarqalishini nazorat qilish qiyinligini keltirib chiqaradi.

Ikkinchidan, axborotni uning moddiy tashuvchisidan (server, disk, qog'oz hujjat) ajratib ko'rish kerak. Tashuvchiga bo'lgan mulk huquqi va undagi axborotga bo'lgan huquq bir xil emas. Masalan, siz kompyuterni sotib olsangiz, uning egasiga aylanasiz, biroq undagi litsenziyalangan dasturga nisbatan huquqingiz faqat foydalanish bilan cheklanadi: dastur mualliflik huquqi bilan boshqa shaxsga tegishli bo'lib qolaveradi. Xuddi shu sabab qog'oz hujjatni sotib olgan kishi undagi matn muallifiga aylanmaydi.

Uchinchidan, axborot tez eskiradi va uning qiymati vaqt bilan keskin o'zgaradi. Bugun maxfiy va qimmatli bo'lgan ma'lumot bir yildan so'ng ochiq va ahamiyatsiz bo'lib qolishi mumkin. Bu axborot himoyasining muddatli tabiatini belgilaydi: aynan shu sabab, masalan, davlat siri o'ttiz yildan ortiq maxfiylashtirilmaydi, patent esa cheklangan muddatga beriladi.

Axborotni huquqiy himoya qilishni uchta o'zaro to'ldiruvchi institutga, ya'ni yo'nalishga ajratish qulay. Har bir institut o'z maqsadi va vositalariga ega (6.7-rasm).

Intellektual mulk instituti. Bu institut axborot egasiga o'z ijodiy yoki texnik natijasidan mustasno foydalanish huquqini beradi. Unga mualliflik huquqi (asarlar va dasturlar uchun), patent (ixtiro va boshqa sanoat mulki uchun) hamda tovar belgisi (brend uchun) kiradi. Bu institutning maqsadi, egasiga o'z mehnati mevasidan qonuniy foyda olish imkonini berish. U 6.4-§da batafsil ko'rib chiqiladi.

Maxfiylik rejimi instituti. Bu institut ma'lumotni yashirin saqlash orqali himoya qiladi. Unga davlat siri, tijorat siri va shaxsga doir ma'lumotlar rejimlari kiradi. Intellektual mulkdan farqli o'laroq, bu yerda himoya oshkoralik emas, balki maxfiylik orqali ta'minlanadi: ma'lumot oshkor bo'lishi bilan ko'pincha o'z qiymatini yo'qotadi.

Javobgarlik instituti. Bu institut yuqoridagi ikki himoyani majburiy qiladi: u qonunbuzarga nisbatan javobgarlik choralarini belgilaydi. O'zbekistonda axborot sohasidagi qonunbuzarliklar uchun uch turdagi javobgarlik qo'llanishi mumkin: fuqarolik javobgarligi (yetkazilgan zararni qoplash), ma'muriy javobgarlik (masalan, shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risidagi qonunchilikni buzganlik uchun Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksda nazarda tutilgan jarima) va jinoiy javobgarlik (eng og'ir holatlarda, jumladan kompyuter jinoyatlari uchun Jinoyat kodeksining tegishli moddalari asosida).

Ushbu uchta institut birgalikda yaxlit himoya tizimini tashkil etadi. Amalda tashkilot ko'pincha bir vaqtning o'zida bir necha institutga tayanadi. Masalan, «Raqamli Yechim» o'z dasturiy mahsulotini mualliflik huquqi (intellektual mulk) bilan himoyalaydi, uning ichki algoritmini tijorat siri (maxfiylik rejimi) sifatida saqlaydi va shartnomada maxfiylikni buzganlik uchun javobgarlikni (javobgarlik instituti) belgilaydi.