6.1. Axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi va normativ-huquqiy baza

Birinchi bobda axborot xavfsizligini ta'minlash ko'p qatlamli jarayon ekani ko'rsatilgan edi. Bu qatlamlar orasida texnik himoya (dasturiy va apparat vositalar) hamda tashkiliy himoya (qoidalar va tartiblar) bilan bir qatorda uchinchi, mustaqil qatlam, ya'ni huquqiy himoya ham mavjud. Axborotni huquqiy himoya qilish deganda axborotning yaratilishi, saqlanishi, uzatilishi va undan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan munosabatlarni davlat tomonidan o'rnatilgan majburiy qoidalar, ya'ni qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar orqali tartibga solish tushuniladi.

Huquqiy himoyaning texnik va tashkiliy himoyadan tub farqi shundaki, u davlatning majburlash kuchiga tayanadi. Antivirus dasturi virusni to'sadi, ichki tartib xodimning xatti-harakatini yo'naltiradi, biroq faqat huquqiy norma qonunbuzarga nisbatan javobgarlik, ya'ni jarima, zararni qoplash yoki jinoiy jazo qo'llash imkonini beradi. Shu ma'noda huquqiy himoya boshqa qatlamlarni almashtirmaydi, balki ularni to'ldiradi va mustahkamlaydi: u himoya choralarining majburiyligini ta'minlaydi va buzilish yuz berganda oqibatni belgilaydi.

Huquqiy himoya ikki yo'nalishda ishlaydi. Bir tomondan, u axborot egasiga o'z axborotini nazorat qilish va undan mustasno foydalanish huquqini beradi (masalan, tijorat sirini yoki mualliflik huquqini himoya qilish orqali). Boshqa tomondan, u shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarini axborot orqali yetkaziladigan zarardan himoya qiladi (masalan, shaxsiy ma'lumotlarni suiiste'moldan yoki davlat sirini oshkor etishdan asraydi). Ushbu ikki yo'nalish butun bob davomida qayta-qayta uchraydi.

Axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi deganda mamlakat miqyosida axborot xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan davlat organlari, normativ-huquqiy hujjatlar va tashkiliy chora-tadbirlarning yaxlit majmui tushuniladi. Bu tizim tasodifiy hujjatlar yig'indisi emas, balki aniq iyerarxiya va vakolatlar taqsimotiga ega tuzilmadir.

Tizimning eng yuqori pog'onasida O'zbekiston Respublikasi Prezidenti turadi: u kiberxavfsizlik va davlat sirlari sohasida yagona davlat siyosatini belgilaydi. Amaliy vakolatlar esa bir necha maxsus organlar o'rtasida taqsimlangan. Davlat xavfsizlik xizmati (DXX) kiberxavfsizlik hamda davlat sirlari sohasida vakolatli davlat organi hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar vazirligi axborotlashtirish, telekommunikatsiya va davlat axborot tizimlarini rivojlantirish masalalarini yuritadi. Shaxsga doir ma'lumotlar sohasida alohida vakolatli organ faoliyat ko'rsatadi. Intellektual mulk masalalari esa Adliya vazirligi tizimidagi tegishli organ zimmasiga yuklangan. Har bir organ o'z sohasida qonun ijrosini tashkil etadi va nazorat qiladi (6.2-rasm).

Tizimning quyi pog'onasida esa kiberxavfsizlik subyektlari, ya'ni davlat organlari, yuridik shaxslar (korxonalar, tashkilotlar, IT-kompaniyalar) va jismoniy shaxslar turadi. Ular belgilangan talablarga rioya etishi shart. «Raqamli Yechim» kabi kichik kompaniya ham aynan shu subyektlar qatoriga kiradi: u davlat tizimining «foydalanuvchisi» emas, balki uning talablarini bajarishga majbur bo'lgan ishtirokchisidir.

Axborotni tartibga soluvchi qoidalar bir xil yuridik kuchga ega emas. Ular aniq iyerarxiya, ya'ni pog'onali tuzilma bo'yicha joylashadi. Yuqoriroq turgan hujjat kuchliroq bo'ladi, quyidagi hujjat esa unga zid bo'lishi mumkin emas. Bu iyerarxiyani ikki katta darajaga bo'lish qulay: davlat (respublika) darajasidagi hujjatlar va mahalliy (lokal), ya'ni tashkilot ichidagi hujjatlar (6.3-rasm).

Davlat darajasidagi hujjatlar butun mamlakat uchun majburiydir. Ularning eng yuqorisida Konstitutsiya turadi, u axborot erkinligi va shaxsiy hayot daxlsizligining asosiy tamoyillarini belgilaydi. Undan keyin Oliy Majlis qabul qiladigan qonunlar (O'RQ) keladi: aynan ular axborot sohasining asosiy institutlarini o'rnatadi. Qonunlardan pastda Prezident farmonlari, qarorlari va farmoyishlari, so'ngra Vazirlar Mahkamasining qarorlari va nizomlari, undan keyin esa vazirlik va idoralar chiqaradigan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar (buyruqlar, nizomlar, ko'rsatmalar) joylashadi. Idoraviy hujjatlar qonun normalarini amalda qo'llash tartibini batafsil ochib beradi, biroq qonunga zid bo'la olmaydi.

Mahalliy (lokal) daraja har bir tashkilotning o'z ichida amal qiladigan hujjatlardan iborat. Bularga tashkilotning axborot xavfsizligi siyosati, direktor buyruqlari, maxfiylik rejimi to'g'risidagi ichki nizom, foydalanuvchilar uchun yo'riqnomalar kiradi. Bu hujjatlar faqat shu tashkilot xodimlari uchun majburiy bo'lib, ular yuqori darajadagi qonun talablarini konkret tashkilot sharoitiga moslashtiradi. Masalan, «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi Qonun umumiy talabni o'rnatadi, «Raqamli Yechim»ning ichki nizomi esa aynan shu kompaniyada mijoz ma'lumotlariga kim, qanday va qaysi tartibda kirishi mumkinligini belgilaydi.

Muhim jihat shundaki, davlat darajasidagi «umumiy qoida» va mahalliy darajadagi «konkret tartib» birgalikda ishlaydi. Faqat qonunlarni bilish yetarli emas: tashkilot o'z ichki hujjatlari orqali qonun talablarini amalda joriy etmasa, huquqiy muvofiqlik ta'minlanmaydi. Aksincha, ichki hujjatlar qanchalik batafsil bo'lsa ham, ular qonunga zid bo'lsa, hech qanday kuchga ega bo'lmaydi.

Axborotni huquqiy himoya qilishning amaliy negizini bir necha maxsus qonun tashkil etadi. Ularning har biri o'z predmetiga, ya'ni tartibga soladigan munosabatlar doirasiga ega. Quyidagi jadval mutaxassis eng ko'p duch keladigan qonunlarni umumlashtiradi (6.1-jadval).

6.1-jadval. Axborot sohasidagi asosiy qonunlar va ularning tartibga solish predmeti.

«Kiberxavfsizlik to'g'risida»gi Qonun 2022-yil 15-aprelda qabul qilingan bo'lib, u qirq moddadan iborat va o'sha yilning 17-iyulidan kuchga kirdi. Ushbu qonun mamlakatda kiberxavfsizlik sohasidagi asosiy huquqiy negizni belgilab berdi hamda muhim axborot infratuzilmasi obyektlarini himoya qilish, sertifikatlash va nazorat qilish mexanizmlarini joriy etdi. «Davlat sirlari to'g'risida»gi Qonun esa 2024-yil oxirida yangi tahrirda qabul qilinib, 2025-yil 29-martdan kuchga kirdi va oldingi, 1993-yilgi hujjatning o'rnini egalladi. Bu ikki misol qonunchilikning muntazam yangilanib turishini yaqqol ko'rsatadi.

Axborotga egalik va uni himoya qilish munosabatlarini tartibga solishda normativ-huquqiy baza bir necha o'zaro bog'liq vazifani bajaradi. Birinchi vazifa, tartibga solish: qonun kim qanday huquq va majburiyatga ega ekanini aniq belgilaydi, masalan, ma'lumot egasi kim, operator kim, ular nimaga majbur. Ikkinchi vazifa, himoyalash: baza axborot egasining manfaatlarini hamda shaxs va davlat xavfsizligini ta'minlaydigan kafolatlarni o'rnatadi. Uchinchi vazifa, oldini olish: javobgarlik normalarining mavjudligi ko'plab qonunbuzarliklarni sodir etilishidan avval to'xtatib turadi. To'rtinchi vazifa, nizolarni hal etish: baza kelishmovchilik yuzaga kelganda uni sud yoki boshqa organ orqali adolatli hal qilish tartibini belgilaydi.

Ushbu vazifalarni tushunish mutaxassis uchun amaliy ahamiyatga ega. Kompaniya axborot xavfsizligi bo'yicha qaror qabul qilayotganda, u nafaqat «bu texnik jihatdan mumkinmi?» degan savolga, balki «bu huquqiy jihatdan ruxsat etilganmi va qanday majburiyat yuklaydi?» degan savolga ham javob berishi kerak. Aynan normativ-huquqiy baza bu savolga javob beradi.