Axborotni huquqiy himoya qilish

2021-yilda O'zbekistonda «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi Qonunga bir modda qo'shildi. Ushbu modda (271-modda) O'zbekiston fuqarolarining shaxsiy ma'lumotlariga ishlov beruvchi barcha kompaniyalarga bir talabni yukladi: bunday ma'lumotlar jismonan O'zbekiston hududida joylashgan serverlarda yig'ilishi, qayta ishlanishi va saqlanishi shart edi. Talab oddiy va mantiqiy ko'rinardi: fuqaro ma'lumoti mamlakat ichida qolsa, uni himoya qilish osonroq bo'ladi.

Biroq amaliyotda bu bir modda kutilmagan iqtisodiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Google Pay va Apple Pay kabi yirik xalqaro to'lov xizmatlari o'z tuzilmasi bo'yicha foydalanuvchi ma'lumotlarini global serverlarda saqlaydi. Ular uchun har bir mamlakat uchun alohida server infratuzilmasini o'rnatish qimmat va murakkab edi. Natijada bu xizmatlar O'zbekiston bozoriga kirishda to'siqqa uchradi, garchi ular qo'shni Qozog'iston, Tojikiston va Qirg'izistonda allaqachon ishlayotgan bo'lsa-da. Mutaxassislar bu normaning talqinidagi noaniqlik biznesda xavotir uyg'otganini bir necha bor ta'kidladi.

Bir necha yillik muhokamadan so'ng, 2026-yil mart oyida qonunga o'zgartirish kiritildi. Endi barcha ma'lumotlar emas, balki faqat ayrim, eng nozik toifadagi ma'lumotlar (masalan, biometrik va genetik ma'lumotlar, telekommunikatsiya operatorlari abonentlarining ma'lumotlari) majburiy ravishda O'zbekistonda saqlanadigan bo'ldi. Qolgan ma'lumotlarni Vazirlar Mahkamasi yetarli himoya darajasiga ega deb tan olgan davlatlarda saqlash va qayta ishlashga ruxsat berildi.

Bu voqea ushbu bob uchun uchta muhim xulosani ko'rsatadi. Birinchidan, axborot to'g'risidagi huquqiy normalar mavhum qoidalar emas: ular kompaniyalarning kundalik faoliyatiga, hatto xalqaro biznesga ham bevosita ta'sir qiladi. Ikkinchidan, huquqiy baza o'zgarmas emas, u jamiyat va texnologiyaning rivoji bilan birga takomillashib boradi, shuning uchun mutaxassis doimo amaldagi tahrirni tekshirib turishi kerak. Uchinchidan, axborotni himoya qilishda faqat texnik vositalar (antivirus, xavfsizlik devori) yetarli emas: himoyaning yana bir mustaqil qatlami, ya'ni huquqiy himoya mavjud bo'lib, aynan shu qatlam ushbu bobning markaziy mavzusini tashkil etadi.

Oldingi boblardagi ta'lim muhitidan farqli o'laroq, ushbu bobda huquqiy mavzuning tabiatiga mos keladigan yangi, tijoriy ssenariydan foydalanamiz. «Raqamli Yechim» nomli kichik IT-kompaniya (mas'uliyati cheklangan jamiyat) faoliyat yuritadi. Kompaniya kichik korxonalar uchun mobil ilovalar va veb-tizimlar ishlab chiqadi hamda IT-xizmatlar ko'rsatadi. Uning shtatida o'n besh nafarga yaqin xodim bor.

Ssenariyning uchta asosiy qahramoni bor. Sardor kompaniyaning direktori va asoschisi bo'lib, u biznesning huquqiy muvofiqligi uchun yakuniy javobgardir. Malika kompaniya yaqinda ishga taklif qilgan huquqshunos bo'lib, u shartnomalarni, ma'lumotlar himoyasini va intellektual mulk masalalarini yuritadi. Bekzod tajribali dasturchi bo'lib, u mijozlar uchun dasturiy mahsulot yaratadi va shu jarayonda foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlari bilan ishlaydi.

Kompaniya atrofida uchta tashqi omil mavjud. Birinchisi, mijozlar, ya'ni ilovadan foydalanuvchilar bo'lib, ularning shaxsiga doir ma'lumotlari kompaniya qo'lida to'planadi. Ikkinchisi, vakolatli davlat organlari bo'lib, ular qonun talablariga rioya etilishini nazorat qiladi. Uchinchisi, potensial tahdid manbai, ya'ni ishdan bo'shagan xodim yoki raqobatchi bo'lib, u kompaniyaning tijorat sirini egallashga urinishi mumkin. Ssenariy bob davomida har bir muhim tushunchani «Raqamli Yechim» duch keladigan aniq huquqiy vaziyatlar orqali yoritadi (6.1-rasm).

Ushbu bobda axborotni huquqiy himoya qilish masalalari ko'rib chiqildi. Huquqiy himoya texnik va tashkiliy himoyani almashtirmaydi, balki ularni to'ldiradi: u davlatning majburlash kuchiga tayanib, himoya choralarining majburiyligini ta'minlaydi va qonunbuzarlik yuz berganda javobgarlikni belgilaydi.

Axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi Prezident belgilaydigan yagona siyosat, vakolatli organlar (DXX, Raqamli texnologiyalar vazirligi va boshqalar) hamda normativ-huquqiy hujjatlardan iborat. Bu hujjatlar aniq iyerarxiyaga ega bo'lib, Konstitutsiyadan boshlanadigan davlat darajasidagi qoidalar va har bir tashkilotning ichki hujjatlaridan iborat mahalliy daraja birgalikda ishlaydi. O'zbekistonda axborot sohasi «Axborotlashtirish to'g'risida»gi, «Kiberxavfsizlik to'g'risida»gi, «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi, «Davlat sirlari to'g'risida»gi va «Tijorat siri to'g'risida»gi qonunlar hamda intellektual mulk to'g'risidagi qonunlar bilan tartibga solinadi.

Maxfiy axborot bir necha turga (davlat siri, tijorat siri, kasbiy sir, shaxsga doir ma'lumotlar) bo'linadi, davlat sirlari esa uch maxfiylik darajasi va tegishli griflar bo'yicha tasniflanadi. Har bir maxfiylik turi o'z qonuniga, himoya tartibiga va javobgarligiga ega, ma'lumot bilan ishlash esa kirishni cheklash, hisobga olish, saqlash, uzatish va oshkor etmaslik talablariga bo'ysunadi.

Axborot mulk obyekti sifatida mulkdor, egasi va foydalanuvchi o'rtasida taqsimlanadi, uning nomoddiy tabiati esa mulk huquqini tartibga solishning o'ziga xosligini keltirib chiqaradi. Axborotni huquqiy himoya qilish uchta institut, ya'ni intellektual mulk, maxfiylik rejimi va javobgarlik orqali amalga oshiriladi. Nihoyat, kichik IT-kompaniya o'z mahsuloti va aktivlarini mualliflik huquqi, patent, tovar belgisi va tijorat sirini o'zaro to'ldirgan holda qo'llash orqali samarali himoya qilishi mumkin. «Raqamli Yechim» ssenariysi shuni ko'rsatdiki, huquqiy muvofiqlik mavhum majburiyat emas, balki kompaniyaning kundalik ishida qo'llaniladigan amaliy ko'nikmadir.