1.5. Qasddan xavfsizlikka tahdid turlari

Xavfsizlik masalalarini muhokama qilishda uchta yaqin, biroq mazmunan farqli tushunchani aniq ajratish zarur.

Zaiflik. tizimni hujumga ochiq qoldiruvchi kamchilik, masalan himoyalanmagan tarmoq kabeli yoki dasturiy ta’minotdagi xatolik.

Tahdid. xavfsizlikni buzish ehtimolini bildiruvchi holat yoki omillar majmui.

Hujum. xavfsizlikni buzishga qaratilgan aniq urinishning amalga oshirilishi. Zaiflik hujum uchun imkoniyat yaratadi, tahdid esa bu imkoniyatdan foydalanish ehtimolini bildiradi, hujum esa ushbu ehtimolning real harakatga aylanishidir.

Ushbu uchligini yaxshiroq tushunish uchun oddiy misolni ko‘rib chiqaylik. Uyning derazasi qulflanmagan bo‘lsin: bu zaiflik hisoblanadi. Mahallada o‘g‘rilik hodisalari ko‘payib borayotgani esa tahdid darajasini oshiradi. Agar kimdir ushbu qulflanmagan derazadan foydalanib uyga kirsa, bu allaqachon hujum, ya’ni real harakat, hisoblanadi. Kompyuter tizimlarida ham xuddi shunday: eskirgan dasturiy ta’minot zaiflik, uni maqsad qilgan kiberjinoyatchilar guruhining mavjudligi tahdid, ularning ushbu zaiflikdan bevosita foydalanishi esa hujum hisoblanadi.

Tahdidlar kelib chiqish tabiatiga ko‘ra tasodifiy va qasddan qilingan turlarga bo‘linadi. Tasodifiy tahdidlarga tabiiy ofatlar, uskuna nosozligi yoki foydalanuvchining bilmasdan qilgan xatosi kiradi. Qasddan qilingan tahdidlar esa buzg‘unchining ongli maqsadga yo‘naltirilgan harakati natijasida yuzaga keladi va ular passiv hamda aktiv hujumlarga ajratiladi (1.8-rasm).

Manba: W. Stallings tomonidan taklif etilgan passiv/aktiv hujumlar tasnifi asosida moslashtirilgan (The Open University, OpenLearn, Network security, 2016).

Passiv hujum xabar mazmuniga hech qanday o‘zgartirish kiritmasdan uni kuzatishga asoslanadi. Buzg‘unchi xabarning o‘zini o‘qishi yoki uning uzatilish faktini qayd etishi mumkin. Kim kim bilan qachon va qanday chastotada aloqa qilganini kuzatish trafik tahlili deb ataladi, u orqali xabar mazmuni noma’lum bo‘lsa-da, muhim xulosalar chiqarish mumkin. Masalan, agar buzg‘unchi TexnoServis serveridan bank tizimiga muntazam ma’lumot uzatilayotganini kuzatsa, garchi uzatilayotgan ma’lumot mazmunini bilmasa ham, u korxonaning moliyaviy faoliyati haqida taxmin qila oladi. Passiv hujumning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u hech qanday izsiz kechishi mumkin, chunki na xabar o‘zgartiriladi, na tizimga zarar yetkaziladi. Shu sababli uning oldini olish, keyinchalik uni aniqlashdan ko‘ra ustuvor vazifa hisoblanadi, chunki bunday hujum sodir bo‘lganidan keyin uni aniqlashning iloji deyarli bo‘lmaydi.

Aktiv hujum tizim yoki unda saqlanuvchi ma’lumotni ruxsatsiz o‘zgartirishga qaratilgan bo‘lib, to‘rtta asosiy ko‘rinishga ega. Soxta shaxs hujumida, inglizcha masquerade, buzg‘unchi boshqa foydalanuvchi yoki qurilma nomidan harakat qilib, unga tegishli imtiyozlarni egallashga urinadi. Qayta uzatish hujumida, inglizcha replay, buzg‘unchi ilgari tutib olingan haqiqiy ma’lumotni keyinroq qayta yuboradi, masalan pul o‘tkazish buyrug‘ini takroran jo‘natadi. Xabarni o‘zgartirish hujumida paket sarlavhasidagi manzil yoki foydalanuvchi ma’lumoti o‘zgartiriladi.

Xizmatdan voz kechishga majburlash hujumi, inglizcha Denial of Service, qisqartirilgan holda DoS, tizimni haddan tashqari ko‘p so‘rov bilan to‘ldirib, uning haqiqiy foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsata olmay qolishiga sabab bo‘ladi. Agar bunday hujum bir vaqtning o‘zida ko‘plab qurilmalardan uyushtirilsa, u taqsimlangan DoS, qisqartirilgan holda DDoS, deb ataladi. Bunday hujumda buzg‘unchi ko‘plab zararlangan qurilmalardan iborat tarmoqdan, ya’ni botnetdan, foydalanadi, natijada hujum manbai bitta emas, minglab turli manzillardan kelib, uni bloklash ancha qiyinlashadi.

Aktiv hujumlarning katta qismi zararli dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Zararli dastur atamasi bir nechta turni birlashtiradi, ularning har biri o‘ziga xos tarqalish va ta’sir mexanizmiga ega.

Virus. o‘zini boshqa qonuniy dasturga biriktirib, o‘sha dastur ishga tushirilganda faollashadigan va ko‘payadigan dastur. Virus mustaqil tarqala olmaydi, uning tarqalishi uchun foydalanuvchining o‘zi zararlangan faylni ishga tushirishi zarur.

Chuvalchang. inglizcha worm, virusdan farqli o‘laroq boshqa dasturga muhtoj bo‘lmasdan mustaqil ravishda o‘zini tarmoq bo‘ylab nusxalaydigan dastur. Natijada tarmoq resurslarini to‘ldirib, xizmatlarni izdan chiqaradi. Chuvalchangning tarqalish tezligi virusnikidan ancha yuqori bo‘lishi mumkin, chunki unga foydalanuvchi aralashuvi shart emas.

Troyan. foydali dastur qiyofasida yashiringan dastur bo‘lib, foydalanuvchi uni o‘zi ishga tushirganda parol o‘g‘irlash yoki tizimga yashirin kirish imkoniyatini yaratish kabi zararli amalni bajaradi. Nomi qadimgi yunon afsonasidagi Troya oti voqeasidan olingan, chunki u ham tashqi ko‘rinishidan zararsiz, ichida esa xavfli.

To‘lov dasturi. inglizcha ransomware, foydalanuvchi fayllarini shifrlab, uni ochish evaziga to‘lov talab qiluvchi zararli dastur turi. So‘nggi yillarda bunday hujumlar nafaqat oddiy foydalanuvchilarni, balki yirik korxona va davlat muassasalarini ham nishonga olmoqda, chunki to‘lov miqdori yuqori bo‘lishi mumkin.

Josuslik dasturi. inglizcha spyware, foydalanuvchi bilmagan holda uning harakatlarini, masalan klaviaturada bosilgan tugmalarni yoki brauzer tarixini, kuzatib, ushbu ma’lumotni buzg‘unchiga yuboradigan dastur.

Botnet. zararlangan va buzg‘unchi tomonidan masofadan boshqariladigan qurilmalar tarmog‘i. Botnet tarkibidagi har bir qurilma bot deb ataladi va u odatda o‘z egasi bilmagan holda DDoS hujumlarida yoki spam tarqatishda ishlatiladi.

Xavfsizlik strategiyasini qurishda kim va nima uchun hujum qilishi mumkin, degan savolga javob beruvchi tahdid modeli ishlab chiqiladi. Tahdid modeli har bir tashkilot uchun individual bo‘ladi: bank sektori uchun asosiy xavf moliyaviy firibgarlik bo‘lsa, davlat tashkilotlari uchun josuslik va infratuzilmani izdan chiqarish xavfliroq hisoblanadi, ta’lim muassasalari uchun esa ko‘pincha talaba ma’lumotlarining maxfiyligi va imtihon materiallari xavfsizligi ustuvor bo‘ladi. Shu sababli xavfsizlik choralarini rejalashtirishdan avval, aynan qaysi aktiv, kim tomonidan va qanday maqsadda hujum qilinishi mumkinligini aniqlash zarur, aks holda cheklangan resurslar noto‘g‘ri yo‘nalishga sarflanishi mumkin.