1.4. Axborot xavfsizligi tizimlarini taqqoslash

Bozorda axborotni himoyalashga xizmat qiluvchi turli sinfdagi dasturiy va apparat vositalari mavjud. Ularni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish emas, balki har birining o‘ziga xos vazifasi va qo‘llanish o‘rnini tushunish muhimdir, chunki amaliyotda ular birgalikda, o‘zaro to‘ldiruvchi tarzda ishlatiladi. Ushbu vositalarning rivojlanish tarixini bilish ularning zamonaviy ishlash tamoyilini tushunishga yordam beradi. Dastlabki antivirus dasturlari faqat ma’lum zararli dasturning raqamli izini, ya’ni imzosini, bazadagi imzolar bilan solishtirar edi. Zararli dasturlar soni va turlari ortishi bilan bu usul yetarli bo‘lmay qoldi, chunki har kuni minglab yangi zararli dastur namunasi paydo bo‘ladi va ularning barchasi uchun imzo yaratishga ulgurish imkonsiz. Shu sababli zamonaviy vositalar xatti-harakatga asoslangan tahlil va sun’iy intellekt algoritmlaridan foydalanadi.

Antivirus dastur. kompyuterdagi fayllarni va jarayonlarni tekshirib, zararli dasturlarni aniqlaydigan hamda zararsizlantiradigan vosita. Zamonaviy antivirus yechimlari bir nechta aniqlash usulini birlashtiradi. Imzo tahlili avvaldan ma’lum zararli dasturning raqamli izini bazadagi imzolar bilan solishtiradi, biroq bu usul yangi, hali ma’lum bo‘lmagan tahdidlarga nisbatan ojiz qoladi. Xatti-harakat tahlili esa dasturning tizimda qanday harakat qilishini kuzatib, g‘ayritabiiy xulq-atvorni, masalan ko‘p sonli faylni bir vaqtda shifrlashga urinishni, aniqlaydi. Qum qutisi texnologiyasida, inglizcha sandbox, shubhali dastur alohida izolyatsiyalangan virtual muhitda ishga tushiriladi va uning xatti-harakati asosiy tizimga zarar yetkazmagan holda o‘rganiladi. Bu usul ayniqsa hali ma’lum bo‘lmagan, ya’ni nol kunlik, tahdidlarni aniqlashda samarali hisoblanadi.

Xavfsizlik devori. tashkilot tarmog‘i bilan tashqi tarmoq orasidagi trafikni belgilangan qoidalar asosida filtrlaydigan vosita. Eng oddiy turi, paketlarni filtrlovchi xavfsizlik devori, faqat paket sarlavhasidagi manzil va portlarga qarab qaror qabul qiladi. Holatni kuzatuvchi xavfsizlik devori esa ulanishning butun jarayonini, ya’ni qaysi ulanish qonuniy so‘rov natijasida ochilganini, kuzatib boradi va shunga mos qaror qabul qiladi. Zamonaviy, keyingi avlod xavfsizlik devorlari esa trafik mazmunini ham chuqurroq tahlil qilib, ilova darajasidagi tahdidlarni ham aniqlay oladi. Xavfsizlik devori tarmoq chegarasidagi asosiy to‘siq hisoblanadi, biroq oddiy turlari trafik mazmunini chuqur tahlil qilmaydi, shu sababli ruxsat etilgan ulanish orqali yuborilgan zararli ma’lumotni to‘xtata olmasligi mumkin.

Hujumni aniqlash va oldini olish tizimi. inglizcha Intrusion Detection System va Intrusion Prevention System, qisqartirilgan holda IDS va IPS, tarmoq yoki tizimdagi shubhali xatti-harakatni kuzatib boradigan vositadir. IDS faqat aniqlagan hodisa haqida xabar beradi, IPS esa bir qadam oldinga o‘tib, aniqlangan hujumni avtomatik ravishda bloklaydi. Bunday tizimlar tarmoq imzolariga yoki statistik anomaliyalarga tayanadi, biroq ular ba’zan noto‘g‘ri signal, ya’ni soxta pozitiv natija, berishi, ya’ni zararsiz harakatni ham xavfli deb belgilashi mumkin, bu esa administrator vaqtini behuda sarflashiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ma’lumot sizib chiqishining oldini olish tizimi. inglizcha Data Loss Prevention, qisqartirilgan holda DLP, tashkilot ichidan maxfiy ma’lumotning ruxsatsiz tashqariga chiqib ketishini nazorat qiluvchi va uning oldini oluvchi tizim. DLP tizimi ma’lumotni maxfiylik darajasi bo‘yicha tasniflaydi, elektron pochta, tashqi xotira qurilmasi yoki bulutli xizmat orqali uzatiladigan ma’lumotni tekshiradi va qoidabuzarlik aniqlanganda uni bloklaydi yoki xavfsizlik xodimini xabardor qiladi. DLP boshqa vositalardan farqli o‘laroq, tashqaridan emas, aynan ichkaridan kelayotgan tahdidga qarshi samarali hisoblanadi, chunki uning asosiy vazifasi tashkilot ichidagi qonuniy foydalanuvchining harakatini nazorat qilishdir.

Sanab o‘tilgan vositalarning tarmoqdagi joylashuvi turlicha. Xavfsizlik devori odatda tarmoq perimetrida, ya’ni ichki tarmoq bilan internet orasida, joylashadi. IDS yoki IPS ham perimetrga yaqin, tarmoq trafigini kuzatuvchi nuqtada o‘rnatiladi. Antivirus dasturi alohida ish stansiyasi yoki serverga, ya’ni xost darajasida, o‘rnatiladi. DLP tizimi esa ham tarmoq, ham xost darajasida ishlashi mumkin, chunki maxfiy ma’lumot turli kanallar orqali chiqib ketishi ehtimoli mavjud.

Vositani tanlash uning nomi yoki bozordagi mashhurligiga emas, tashkilotning real ehtiyojiga asoslanishi lozim. Buning uchun avval aniq mezonlar ro‘yxati tuziladi va har biriga ahamiyat darajasi belgilanadi. Amaliyotda quyidagi mezonlar keng qo‘llaniladi: vositaning funksionalligi, ya’ni u qanday vazifalarni bajarishi; qamrovi, ya’ni qaysi kanallar va qurilmalarni nazorat qilishi; ish rejimi, ya’ni passiv, faqat kuzatib xabar beruvchi, yoki aktiv, harakatni bevosita bloklovchi; joylashuvi, ya’ni xost darajasidami yoki tarmoq darajasidami; egalik qilish umumiy narxi, sozlash murakkabligi hamda mavjud tizimlar bilan integratsiyalasha olish qobiliyati.

Passiv rejim tashkilot biznes jarayonlariga xalaqit bermaydi, biroq tahdidni faqat qayd etadi, uni to‘xtatmaydi. Aktiv rejim sizib chiqishni bevosita to‘xtatadi, lekin noto‘g‘ri sozlangan taqdirda muhim ish jarayonini ham to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Egalik qilish umumiy narxi nafaqat dasturiy ta’minotning o‘zini sotib olish xarajatini, balki uni sozlash, xodimlarni o‘qitish va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarini ham o‘z ichiga oladi, shu sababli arzon ko‘ringan yechim uzoq muddatda qimmatga tushishi mumkin. Shu sababli tanlov har doim tashkilot xususiyatiga bog‘liq holda amalga oshiriladi.