1.3. Xavfsizlik tizimi

Xavfsizlik tizimi tushunchasi axborot xavfsizligiga qaraganda kengroq ma’noga ega. U nafaqat axborotni, balki moddiy resurslarni, obyektlarni va zarur hollarda inson hayotini himoyalashga qaratilgan komponentlar majmuini bildiradi. Zamonaviy xavfsizlik tizimlari jismoniy xavfsizlik, axborot xavfsizligi, sog‘liqni saqlash va tibbiy xavfsizlik, transport xavfsizligi kabi turli sohalarni qamrab oladi. Tarixiy nuqtai nazardan xavfsizlik tizimlari dastlab sof jismoniy vositalar, ya’ni devor, qulf, qorovul, shaklida boshlangan. Elektr energiyasining keng qo‘llanilishi bilan signalizatsiya va videokuzatuv tizimlari paydo bo‘ldi. Kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi esa bu tizimlarni avtomatlashtirib, ularni markaziy boshqaruv punktidan kuzatish imkonini yaratdi. Bugungi kunda esa sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili yordamida xavfsizlik tizimlari nafaqat kuzatadi, balki g‘ayrioddiy vaziyatlarni avtomatik tarzda oldindan bashorat qilishga ham qodir.

Ushbu tizimlarning barchasini bog‘lovchi umumiy jihat ularning barchasi kuzatish va aniqlash, kirishni boshqarish hamda tahdidlarga javob berish kabi o‘xshash tamoyillar asosida qurilishidir. Kuzatish va aniqlash komponenti tizimda yuz berayotgan hodisalarni real vaqt rejimida kuzatib boradi. Kirishni boshqarish komponenti kim, qachon va qaysi resursdan foydalanishi mumkinligini belgilaydi. Tahdidlarga javob berish komponenti esa aniqlangan hodisaga zudlik bilan munosabat bildirishni, masalan signalni yoqish yoki mas’ul xodimni xabardor qilishni, ta’minlaydi.

Eng murakkab dasturiy himoya vositalari ham jismoniy xavfsizlik ta’minlanmasa, o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Agar buzg‘unchi serverga jismoniy kira olsa, ko‘pgina dasturiy to‘siqlar amalda samarasiz bo‘lib qoladi: qattiq diskni sug‘urib olish, uskunani qayta ishga tushirish yoki tashqi qurilma orqali ma’lumotni nusxalash mumkin. Shu sababli xonalar eshigining qulfi, kirish nazorati kartalari, tarmoq kabellari jamlanadigan shkaflarning ishonchli himoyasi axborot xavfsizligi tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. TexnoServis misolida, agar server joylashgan xona qulflanmagan bo‘lsa, hatto Anvar tomonidan sozlangan eng murakkab parol siyosati ham amaliy ahamiyatini yo‘qotadi, chunki buzg‘unchi serverga bevosita kirib, uni o‘chirib qo‘yishi yoki qattiq diskni olib ketishi mumkin.

Jismoniy xavfsizlik nafaqat ruxsatsiz kirishdan, balki tabiiy va texnogen omillardan ham himoyani o‘z ichiga oladi. Yong‘indan himoyalanish tizimlari, favqulodda quvvat manbalari, harorat va namlik nazorati kabi choralar serverlar va tarmoq uskunalarining uzluksiz ishlashini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, agar server xonasida havo sovutish tizimi ishlamay qolsa, uskunalar qizib ketishi va ishdan chiqishi mumkin, bu esa oxir-oqibatda mavjudlik xususiyatining buzilishiga olib keladi, garchi bu holda hech qanday buzg‘unchi ishtirok etmagan bo‘lsa ham.

Xavfsizlik tizimining tarkibiy qismlarini kontsentrik qatlamlar shaklida tasvirlash mumkin (1.6-rasm). Markazda himoyalanuvchi aktiv, ya’ni bu holda axborot, joylashadi. Uni birinchi navbatda texnik vositalar, ya’ni xavfsizlik devori, antivirus dasturi, DLP tizimi, o‘rab turadi. Undan tashqarida tashkiliy choralar, ya’ni xavfsizlik siyosati, kirish huquqlarini boshqarish tartibi, muntazam audit, joylashadi. Eng tashqi qatlamni esa jismoniy xavfsizlik, ya’ni bino va xonalarga kirishni nazorat qilish, qo‘riqlash tizimlari, videokuzatuv, tashkil etadi.

Har bir qatlam mustaqil ravishda ishlagani holda, ular birgalikda yaxlit himoya konturini hosil qiladi. Bunday tuzilmaning amaliy afzalligi shundaki, agar buzg‘unchi bitta qatlamni yengib o‘tsa, u darhol maqsadga yeta olmaydi, chunki uning oldida yana bir necha qo‘shimcha to‘siq turadi. Masalan, hatto binoga kirishga muvaffaq bo‘lgan tajovuzkor ham, agar ma’lumotlar shifrlangan holda saqlansa, ulardan darhol foydalana olmaydi.

Xavfsizlik tizimining asosiy komponentlarini alohida ko‘rib chiqish mumkin. Monitoring va aniqlash komponenti tizimda yuz berayotgan g‘ayrioddiy hodisalarni kuzatib boradi va ularni belgilangan me’yordan chetga chiqishi bilanoq qayd etadi. Kirish va vakolatlashtirish komponenti kim, qachon va qaysi resursdan foydalanishi mumkinligini belgilaydi. Virusga qarshi himoya komponenti zararli dasturlarni aniqlash va zararsizlantirishga xizmat qiladi. Zamonaviy tizimlarga bulutli texnologiyalar, sun’iy intellekt asosidagi anomaliyalarni aniqlash algoritmlari va biometrik autentifikatsiya vositalari ham qo‘shilmoqda, bu esa xavfsizlik tizimlarini yanada aqlli va moslashuvchan qilmoqda.

Narsalar interneti, inglizcha Internet of Things, qisqartirilgan holda IoT, qurilmalarining ommalashuvi xavfsizlik tizimlari oldiga yangi vazifalar qo‘ymoqda. Kuzatuv kamerasi, aqlli qulf yoki harorat sensori kabi qurilmalar tarmoqqa ulangan bo‘lib, ular ham potensial hujum nishoniga aylanishi mumkin. Bunday qurilmalarning ko‘pchiligida hisoblash quvvati cheklangan bo‘lgani sababli, ularga murakkab shifrlash algoritmlarini joriy etish qiyin kechadi, shu bois IoT xavfsizligi alohida e’tibor talab qiluvchi yo‘nalishga aylandi. Amaliyotda ko‘plab IoT qurilmalari zavoddan chiqarilgan standart parol bilan ishlatiladi va foydalanuvchilar uni o‘zgartirishni unutadi, bu esa buzg‘unchilar uchun tayyor kirish nuqtasini yaratadi.