2.1. Ilmiy-texnik taraqqiyot va axborot xavfsizligini rivojlantirish bosqichlari

Axborotni ishlash va uzatish insoniyat sivilizatsiyasi bilan tengdosh jarayondir. Dastlab axborot tana harakatlari, imo-ishoralar va oddiy tasvirlar orqali uzatilgan, keyinchalik yozuvning paydo bo'lishi bilan uni saqlash va boshqalarga yetkazish imkoniyati kengaygan. Biroq zamonaviy axborot tizimlarining poydevori aynan ilmiy-texnik taraqqiyot natijasida shakllandi. Har bir yangi ixtiro axborotni ko'proq, tezroq va uzoqroq masofaga uzatish imkonini berdi (2.2-rasm).

Manba: OpenStax, Introduction to Information Systems (LibreTexts, CC BY 4.0) materiallari asosida muallif tomonidan tuzilgan.

Bosma matbaaning ixtirosi bir necha asr davomida axborotni ommaviy tarqatishning asosiy vositasi bo'lib xizmat qildi. Undan keyin telegraf va telefon paydo bo'ldi. XIX asr oxiriga kelib telefonning asosiy tuzilishi shakllandi va u real vaqt rejimida axborot almashish imkonini berdi. 1969-yilda AQShda ARPANET tarmog'i ishga tushirilib, kompyuterlar bir-biriga ulandi va bu keyinchalik internetning asosini tashkil etdi. 1983-yilda ushbu tarmoq TCP/IP protokollar to'plamini qabul qildi, bu esa turli tarmoqlar orasida ma'lumot uzatishning yagona standartini yaratdi.

1990-yilda olim Tim Berners-Li Butunjahon o'rgimchak to'rini (World Wide Web) ixtiro qildi va bu foydalanuvchilarga veb-sahifalar hamda o'zaro havolalar orqali axborotdan foydalanish imkonini berdi. XXI asr boshida internet Web 2.0 bosqichiga o'tdi: foydalanuvchilar endi nafaqat ma'lumotni o'qishi, balki uni yaratishi va ijtimoiy tarmoqlar orqali baham ko'rishi mumkin bo'ldi. Bugungi kunga kelib bulutli hisoblash, sun'iy intellekt va narsalar interneti axborot tizimlarining yangi bosqichini belgilamoqda. Ushbu tarixiy jarayonning umumiy yo'nalishi bitta maqsadga xizmat qiladi: ishlarni tezroq va samaraliroq bajarish, vaqtni tejash va unumdorlikni oshirish.

Axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan bir qatorda ularni himoya qilish zarurati ham o'sib bordi. Bu ikki jarayon o'zaro chambarchas bog'liq, chunki har bir yangi texnologik imkoniyat o'zi bilan yangi zaiflikni ham olib keladi. Aslida axborot xavfsizligiga bo'lgan ehtiyoj yangi hodisa emas. XIX asr oxirida Almon Stroujer ismli amerikalik tadbirkor o'z mijozlarini raqobatchilarga yo'naltirib yuborayotgan telefon operatorlaridan xavotirga tushib, avtomatik telefon stansiyasini ixtiro qildi. Bu voqea axborotni himoya qilish muammosi texnologiya bilan birga tug'ilishini ko'rsatadi.

Kompyuter tarmoqlari va internetning tarqalishi bilan tahdidlar miqyosi keskin kengaydi. Endi buzg'unchi jismonan uzoqda bo'lgani holda ham tizimga hujum qila oladi. Bir joyda to'plangan katta hajmdagi elektron ma'lumot esa jozibali nishonga aylandi. Shu tariqa axborot xavfsizligi alohida, muntazam rivojlanib boruvchi sohaga aylandi.

Axborot xavfsizligining rivojlanishini to'rt bosqichga bo'lish mumkin (2.3-rasm). Har bir bosqich o'sha davrdagi yetakchi texnologiyaga va unga xos tahdidlarga mos keladi.

Manba: OpenLearn (The Open University), Network security, 2016 hamda umumiy soha tarixi asosida muallif tomonidan tuzilgan.

Jismoniy va tashkiliy davr. kompyuterlar keng tarqalgunga qadar axborot asosan qog'oz shaklida saqlangan va u jismoniy hamda tashkiliy choralar bilan himoyalangan. Bunga qulf, seyf, qo'riqlash hamda «bilishi shart» tamoyili kiradi, ya'ni ma'lumot faqat unga ehtiyoji bo'lgan xodimga beriladi. Bu davr choralari bugungi kunda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan.

Kompyuter xavfsizligi davri. 1960-70-yillarda yirik kompyuterlar paydo bo'lishi bilan ma'lumot elektron shaklga o'tdi. Bir kompyuterda bir necha foydalanuvchi ishlaganligi sababli, ularni bir-biridan ajratish, ya'ni kirish nazorati va parollar joriy etish zarurati tug'ildi. Xavfsizlik asosan alohida kompyuter doirasida hal etilardi.

Tarmoq xavfsizligi davri. 1980-90-yillarda kompyuterlar tarmoq orqali bog'langach, ma'lumot uzatish kanallarini himoyalash birinchi o'ringa chiqdi. Bu davrda shifrlash keng qo'llanila boshladi, xavfsizlik devori va hujumni aniqlash tizimlari paydo bo'ldi, chunki endi tahdid alohida kompyuterga emas, butun tarmoqqa qaratilardi.

Kiberxavfsizlik davri. 2000-yillardan boshlab tahdidlar yanada murakkablashdi. Bulutli xizmatlar, narsalar interneti va mobil qurilmalarning tarqalishi hujum yuzasini kengaytirdi. Bu davrda rivojlangan doimiy tahdidlar, to'lov dasturlari va sun'iy intellekt yordamidagi hujumlar paydo bo'ldi. Himoya endi faqat texnik emas, balki huquqiy, tashkiliy va xalqaro darajadagi masalaga aylandi.

Ushbu bosqichlarni bilishning amaliy ahamiyati shundaki, har bir yangi texnologiyani joriy etishda uning o'ziga xos zaifliklarini oldindan hisobga olish kerak. Masalan, korxonaga bulutli xizmat yoki narsalar interneti qurilmasini o'rnatayotgan mutaxassis o'tmishdagi tajribaga tayanib, yangi tahdidlarni oldindan ko'ra biladi va tegishli himoya choralarini rejalashtiradi.