10.5. Elektron tijoratning huquqiy asoslari va iste'molchi ishonchi

Oltinchi bobda axborotni huquqiy himoya qilishning umumiy asoslari ko'rib chiqilgan edi. Elektron tijorat sohasida esa bu asoslar ustiga maxsus qonunchilik quriladi, chunki bu yerda pul harakati, iste'molchi huquqlari va hujjatlarning yuridik ahamiyati bilan bog'liq masalalar yuzaga keladi (10.10-rasm).

Sohaning asosiy hujjati «Elektron tijorat to'g'risida»gi Qonun (O'RQ-792) bo'lib, u 2022-yil 29-sentabrda qabul qilingan va 2004-yilgi oldingi qonun o'rnini egallagan. Yangi tahrir elektron shartnomalarni tuzish tartibini aniq belgilaydi. Qonunga muvofiq, elektron tijoratdagi elektron hujjatlar qog'ozda rasmiylashtirilgan va o'z qo'li bilan imzolangan hujjatlarga tenglashtiriladi. Bu norma elektron savdoning huquqiy poydevorini tashkil etadi: usiz onlayn tuzilgan shartnomaning kuchi shubha ostida qolardi.

Qonunda belgilangan elektron tijorat tamoyillari orasida bevosita ushbu bobga taalluqli bandlar bor: elektron tijorat subyektlarining huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, jarayonlarning ochiqligi va shaffofligi hamda elektron tijoratda axborot xavfsizligini ta'minlash. Ya'ni axborot xavfsizligi bu yerda shunchaki texnik tavsiya emas, balki qonun tamoyili darajasiga ko'tarilgan.

Elektron tijoratda qo'llaniladigan hujjatlar bo'yicha ham muhim normalar mavjud. Axborot tizimlari orqali shakllantirilgan elektron cheklar, kvitansiyalar va xabarlar qog'ozdagi shunga o'xshash hujjatlarga tenglashtiriladi. Hujjatni imzolagan shaxsning roziligini ifodalaydigan hamda uni identifikatsiya va autentifikatsiya qilish imkonini beradigan elektron tasdiqlash usullari, jumladan qisqa xabar orqali yuborilgan kod yoki yuzni tanish ham imzo sifatida tan olinadi. Bu norma to'qqizinchi bobda o'rganilgan autentifikatsiya usullarining huquqiy ahamiyatini ko'rsatadi.

Elektron tijorat sohasidagi vakolatli davlat organi belgilangan bo'lib, u sohani tartibga soladi va subyektlarning huquqlarini himoya qilish chora-tadbirlarini ko'radi. To'lovlar sohasi esa alohida hujjat, ya'ni «To'lovlar va to'lov tizimlari to'g'risida»gi Qonun (2019-yil) bilan tartibga solinadi. Unda to'lov xizmatlarini ko'rsatish, elektron to'lov vositalaridan foydalanish va ishtirokchilarning majburiyatlari belgilangan. Xususan, foydalanuvchi to'lov vositasi yo'qolgani, o'g'irlangani yoki undan ruxsatsiz foydalanilgani to'g'risida darhol xabar berishi shart. Bundan tashqari, elektron hujjatlarni imzolashda «Elektron raqamli imzo to'g'risida»gi Qonun, mijoz ma'lumotlarini himoyalashda esa «Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida»gi Qonun qo'llaniladi.

Onlayn do'konda tovar taklifi odatda ommaviy oferta shaklida beriladi. Bu tushunchaning amaliy ma'nosi shundaki, saytda e'lon qilingan shartlar barcha xaridorlar uchun bir xil amal qiladi va xaridor buyurtma berish orqali ushbu shartlarga rozilik bildirgan hisoblanadi. Shu sababli saytdagi shartlar aniq, to'liq va tushunarli bo'lishi kerak.

Elektron tijoratda iste'molchi an'anaviy savdodagiga qaraganda zaifroq holatda bo'ladi, chunki u tovarni sotib olishdan oldin ko'ra olmaydi va sotuvchini jismonan taniy olmaydi. Aynan shu sababli qonunchilik iste'molchiga qo'shimcha kafolatlar beradi va sotuvchi zimmasiga ma'lumot berish majburiyatini yuklaydi. Amalda bu quyidagilarni anglatadi: sotuvchi o'zi to'g'risidagi to'liq ma'lumotni oshkor qilishi, tovar narxi va shartlarini aniq ko'rsatishi, yetkazib berish va qaytarish tartibini tushuntirishi hamda mijoz ma'lumotlarini qonun talablariga muvofiq qayta ishlashi kerak.

Ushbu talablar birinchi qarashda faqat huquqiy majburiyat bo'lib tuyuladi. Aslida esa ular bevosita xavfsizlik bilan bog'liq. Sotuvchi to'g'risidagi ochiq ma'lumot xaridorga haqiqiy do'konni soxtasidan ajratish imkonini beradi, chunki firibgar saytlar odatda aniq rekvizit va aloqa ma'lumotini ko'rsatmaydi. Shu tariqa huquqiy talab ayni paytda fishingga qarshi amaliy himoya vositasi bo'lib xizmat qiladi.

Elektron biznesda ishonch texnik xavfsizlik bilan bir qatorda muhim iqtisodiy omil hisoblanadi. Xaridor sotuvchini ko'rmaydi, tovarni ushlab ko'ra olmaydi va pulni oldindan to'laydi. Bu vaziyatda uning yagona tayanchi, sotuvchiga bo'lgan ishonchdir. Ishonchni shakllantiruvchi omillarni bir necha guruhga ajratish mumkin (10.11-rasm).

Birinchi guruh, texnik belgilar: brauzerdagi himoyalangan ulanish belgisi, haqiqiy sertifikat va tan olingan to'lov usullari. Bu belgilar xaridorga sayt xavfsizligi to'g'risida bevosita ma'lumot beradi. Ikkinchi guruh, ochiq ma'lumot: kompaniyaning to'liq nomi, rekvizitlari, manzili va aloqa vositalari. Uchinchi guruh, shaffof qoidalar: yetkazib berish muddati, qaytarish tartibi va kafolat shartlari aniq yozilgan bo'lishi. To'rtinchi guruh, ma'lumot himoyasi: maxfiylik siyosati va faqat zarur ma'lumotni so'rash.

Ishonchning muhim xususiyati shundaki, u sekin shakllanadi va tez yo'qoladi. Yillar davomida yig'ilgan obro' bitta ma'lumot sizishi hodisasida bir kunda barbod bo'lishi mumkin. Kirish voqeasidagi Target hodisasi buni yaqqol ko'rsatdi: kompaniyaning to'g'ridan-to'g'ri xarajatlari juda katta bo'lgan bo'lsa-da, mutaxassislar eng og'ir zarar sifatida mijozlar ishonchining pasayishini ko'rsatadi.

Shu sababli hodisa yuz berganda kompaniyaning xatti-harakati alohida ahamiyat kasb etadi. Buzilishni yashirishga urinish odatda vaziyatni yomonlashtiradi, chunki haqiqat ertami-kechmi ma'lum bo'ladi va bu safar unga yashirish ayblovi ham qo'shiladi. To'g'ri yondashuv, mijozlarga tez va aniq xabar berish, ular qanday chora ko'rishi kerakligini tushuntirish va bartaraf etish bo'yicha nima qilinayotganini oshkor qilishdir.