10.4. Elektron biznesni himoya qilishning texnik va tashkiliy choralari

Elektron biznesni himoya qilishda birorta ham yakka chora yetarli bo'lmaydi. Beshinchi va yettinchi boblarda ko'rilgan chuqurlashtirilgan himoya tamoyili bu yerda ham amal qiladi: himoya bir necha qatlamda quriladi va har bir qatlam o'z vazifasini bajaradi (10.9-rasm).

Eng quyi qatlam tarmoq himoyasidir. Bu yerda asosiy talab, saytning to'liq HTTPS protokoli orqali ishlashidir. Sakkizinchi bobda ko'rilganidek, bu ulanish gibrid shifrlashga tayanadi va uzatilayotgan ma'lumotni yo'lda ushlab olishdan himoyalaydi. Elektron tijorat sayti uchun bu majburiy talab, chunki HTTPS bo'lmasa, mijoz kiritgan har bir ma'lumot ochiq holda uzatiladi. Bu qatlamga xavfsizlik devori va xizmat ko'rsatishdan voz kechishga undovchi hujumlardan himoya vositalari ham kiradi.

Keyingi qatlam ilova himoyasidir. Veb-ilovadagi zaifliklar elektron tijoratda eng ko'p uchraydigan kirish yo'llaridan biri hisoblanadi. Bu qatlamda xavfsiz dasturlash amaliyoti, dasturiy ta'minotni muntazam yangilab turish va foydalanilayotgan tashqi kutubxonalarni nazorat qilish talab etiladi. Alohida e'tibor kirish nazoratiga qaratiladi: to'qqizinchi bobda ko'rilgan kamida imtiyoz tamoyili boshqaruv paneliga kirish huquqlarida ham qo'llanilishi kerak.

Uchinchi qatlam ma'lumot himoyasidir. Bu yerda uchta chora birgalikda ishlaydi: saqlanadigan ma'lumotni shifrlash, karta ma'lumoti uchun tokenizatsiya va ma'lumotni minimal to'plash tamoyili. Oxirgisi ko'pincha e'tibordan chetda qoladi, biroq u eng samarali choralardan biridir: tashkilot faqat o'z faoliyati uchun haqiqatan zarur ma'lumotni to'plashi kerak. To'planmagan ma'lumot hech qachon sizib chiqmaydi.

To'rtinchi qatlam tashkiliy himoyadir. Bunga xavfsizlik siyosati, xodimlarni o'qitish, hodisalarga javob berish rejasi va hamkorlarni nazorat qilish kiradi. Kirish voqeasi shuni ko'rsatdiki, aynan bu qatlamdagi kamchilik, ya'ni hamkorlarni nazorat qilmaslik va ogohlantirishga javob bermaslik eng katta zararga olib kelgan. Eng yuqori qatlam esa huquqiy himoya bo'lib, u keyingi paragrafda ko'rib chiqiladi.

Elektron biznesda xavfsizlik faqat ma'lumotni o'g'irlashdan himoyalash bilan cheklanmaydi. Uchinchi bobda ko'rilgan mavjudlik xossasi bu yerda alohida iqtisodiy ma'noga ega bo'ladi: sayt ishlamayotgan har bir soat bevosita yo'qotilgan savdo demakdir. An'anaviy do'kon bir soatga yopilsa, mijozlar keyinroq qaytib keladi; onlayn do'kon ishlamasa, mijoz bir necha soniyada raqobatchining saytiga o'tadi.

Shu sababli elektron biznesda uzluksizlikni ta'minlash himoyaning ajralmas qismi hisoblanadi. Bunga bir necha chora kiradi: ma'lumotlarni muntazam zaxiralash va zaxiradan tiklashni sinab ko'rish, tizimning zaxira nusxalarini alohida joyda saqlash, yuklama ortganda ishlashni ta'minlash hamda xizmat ko'rsatishdan voz kechishga undovchi hujumlardan himoya. Beshinchi bobda ta'kidlanganidek, tekshirilmagan zaxira nusxa zaxira hisoblanmaydi: uni tiklash mumkinligi oldindan sinab ko'rilishi shart.

Uzluksizlikni ta'minlashning yana bir jihati, hodisa yuz berganda nima qilish kerakligini oldindan belgilashdir. Yettinchi bobda ko'rilgan hodisalarga javob berish rejasi elektron biznes uchun ayniqsa muhim, chunki bu yerda har bir daqiqa pul bilan o'lchanadi. Rejada kim mas'ul ekani, mijozlarga qanday va qachon xabar berilishi hamda tizimni tiklash tartibi aniq ko'rsatilgan bo'lishi kerak.

Kirish voqeasidan kelib chiqadigan eng muhim amaliy xulosa, hamkorlar bilan bog'liq xavfni boshqarishdir. Elektron biznesda tashkilot ko'plab tashqi xizmatlarga tayanadi: to'lov tizimi, yetkazib berish xizmati, xosting provayderi, tahlil vositalari, tashqi dasturiy modullar. Ularning har biri potensial kirish yo'li hisoblanadi.

Hamkorlar bilan bog'liq xavfni kamaytirish uchun bir necha chora qo'llaniladi. Birinchidan, hamkorga beriladigan kirish huquqi aniq belgilanadi va faqat zarur doiraga cheklanadi. Ikkinchidan, hamkor bilan tuziladigan shartnomaga xavfsizlik talablari va ma'lumotni himoyalash majburiyati kiritiladi, bu oltinchi bobda ko'rilgan huquqiy himoya vositasidir. Uchinchidan, hamkorning kirish huquqlari muntazam qayta ko'rib chiqiladi va hamkorlik tugagach darhol bekor qilinadi. To'rtinchidan, saytga qo'shiladigan tashqi kod va modullar nazorat qilinadi, chunki ular orqali zararli kod kirib kelishi mumkin.