10.1. Elektron biznes va elektron tijorat: tushunchalar, modellar va ishtirokchilar

Elektron biznes (e-business) deganda tashkilotning ichki va tashqi biznes jarayonlarini axborot va kommunikatsiya texnologiyalari yordamida amalga oshirish tushuniladi. Bunga nafaqat savdo, balki ta'minot zanjirini boshqarish, ichki hujjat aylanishi, mijozlar bilan ishlash va hisobot topshirish ham kiradi.

Elektron tijorat (e-commerce) esa elektron biznesning bir qismi bo'lib, u bevosita tovar va xizmatlarni sotish hamda sotib olish bilan bog'liq bitimlarni qamrab oladi. Boshqacha aytganda, har qanday elektron tijorat elektron biznesning tarkibiy qismi, biroq har qanday elektron biznes elektron tijorat emas. Masalan, kompaniya ichida elektron hujjat aylanishini joriy etish elektron biznesga kiradi, biroq bu elektron tijorat hisoblanmaydi, chunki bunda sotish bitimi yo'q.

Elektron tijoratning an'anaviy savdodan bir necha muhim farqi bor va aynan bu farqlar yangi xavfsizlik muammolarini keltirib chiqaradi. Birinchidan, tomonlar bir-birini ko'rmaydi: xaridor sotuvchini, sotuvchi esa xaridorni jismonan taniy olmaydi. An'anaviy do'konda sotuvchi xaridorni ko'radi, elektron muhitda esa ikkala tomon ham faqat raqamli ma'lumotga tayanadi. Ikkinchidan, bitim masofadan va ko'pincha bir zumda amalga oshiriladi, ya'ni firibgarlikni to'xtatish uchun vaqt juda kam. Uchinchidan, bitim ishtirokchilari faqat ikki tomondan iborat emas: unga to'lov tizimi, bank va yetkazib berish xizmati ham qo'shiladi. To'rtinchidan, barcha ma'lumot raqamli shaklda saqlanadi, bu esa katta hajmdagi ma'lumotni bir vaqtda o'g'irlash imkonini beradi.

Elektron biznes ishtirokchilarining kim ekaniga qarab bir necha modelga bo'linadi. Ushbu modellarni bilish muhim, chunki har birida xavfsizlik talablari va asosiy xavflar boshqacha bo'ladi (10.2-rasm).

B2B (korxonadan korxonaga). Bu modelda bitim ikki tashkilot o'rtasida amalga oshiriladi, masalan ulgurji yetkazib berish portallari yoki korxonalararo ta'minot tizimlari. Bitimlar hajmi katta, tomonlar odatda bir-birini taniydi va shartnoma asosida ishlaydi. Asosiy xavf, hujjat almashinuvining yaxlitligi va hamkor tizimlari orqali kirish.

B2C (korxonadan iste'molchiga). Bu eng ko'p tanish model bo'lib, unga onlayn do'konlar va xizmat ko'rsatish saytlari kiradi. Bitimlar soni ko'p, summa nisbatan kichik, tomonlar bir-birini tanimaydi. Asosiy xavf, to'lov firibgarligi va mijozlarning shaxsiy ma'lumotlarining sizishi.

C2C (iste'molchidan iste'molchiga). Bu modelda jismoniy shaxslar bir-biriga tovar sotadi, platforma esa faqat vositachi vazifasini bajaradi. E'lonlar saytlari va savdo maydonchalari shunga misol. Asosiy xavf, ishtirokchilarning haqiqiyligini tekshirish qiyinligi va firibgarlikning ko'pligi.

B2G (korxonadan davlatga). Bu modelda tashkilot davlat organlari bilan elektron aloqada bo'ladi: davlat xaridlarida ishtirok etadi, soliq hisobotini topshiradi. Bu yerda hujjatlarning yuridik ahamiyati birinchi o'ringa chiqadi, shuning uchun elektron raqamli imzo majburiy talab hisoblanadi.

An'anaviy savdoda bitim ikki tomon o'rtasida tuziladi. Elektron tijoratda esa zanjir ancha uzun bo'ladi va unda bir necha mustaqil tashkilot ishtirok etadi (10.3-rasm).

Zanjirning boshida xaridor turadi, u tovarni tanlaydi va to'lovni amalga oshiradi. Elektron savdo maydonchasi tovarlarni namoyish etadi, buyurtmani qabul qiladi va tomonlarni bog'laydi. Sotuvchi tovarni taqdim etadi, ba'zan bu maydonchaning o'zi bo'ladi, ba'zan esa unda savdo qiladigan alohida tadbirkor. To'lov tizimi va bank pul harakatini ta'minlaydi. Yetkazib berish xizmati esa tovarni xaridorga yetkazadi.

Xavfsizlik nuqtai nazaridan bu zanjirning eng muhim xususiyati shundaki, har bir bo'g'in mijoz ma'lumotining ma'lum qismini qayta ishlaydi va saqlaydi. Savdo maydonchasi buyurtma tarixini biladi, to'lov tizimi moliyaviy ma'lumotni ko'radi, yetkazib berish xizmati esa mijozning manzili va telefon raqamiga ega bo'ladi. Natijada bitta mijozning ma'lumotlari bir necha tashkilot qo'lida tarqalgan holda saqlanadi.

Bundan muhim xulosa kelib chiqadi: elektron tijoratdagi xavfsizlik yakka tashkilotning ishi emas. Zanjirdagi eng zaif bo'g'in butun tizimning himoya darajasini belgilaydi. Kirish voqeasidagi Target hodisasi aynan shu qonuniyatning yaqqol ifodasi edi: hujum kompaniyaning o'z tizimidan emas, unga ulangan kichik hamkor orqali amalga oshirilgan.