7.4. Axborotni muhandislik-texnik va jismoniy muhofaza qilish

Tashkiliy choralar va hujjatlar himoyaning «yumshoq» qismini tashkil etsa, muhandislik-texnik muhofaza uning moddiy, ya'ni jismoniy va texnik qismini ta'minlaydi. Muhandislik-texnik muhofaza deganda axborotni yashirin sizib chiqishdan, ruxsatsiz kirishdan va texnik vositalar orqali qo'lga olinishidan himoya qiluvchi qurilma, moslama va texnik yechimlar majmui tushuniladi.

Muhandislik-texnik muhofazani bir necha yo'nalishga ajratish mumkin. Jismoniy muhofaza obyektlarga va aktivlarga fizik kirishni cheklaydi (to'siqlar, qulflar, qo'riqchilar). Texnik muhofaza axborotni qayta ishlash va uzatish vositalarini himoyalaydi hamda sizish kanallarini to'sadi. Bu ikki yo'nalish o'zaro to'ldiradi: jismoniy muhofaza «kim kiradi?» degan masalani, texnik muhofaza esa «axborot qanday yo'l bilan sizib chiqishi mumkin?» degan masalani hal qiladi.

Axborot faqat ruxsatsiz kirish orqali emas, balki texnik kanallar orqali ham sizib chiqishi mumkin. Muhim jihat shundaki, bunday sizish tizimga to'g'ridan-to'g'ri kirmasdan, masofadan turib amalga oshiriladi. Uch asosiy texnik sizish kanali ajratiladi (7.6-rasm).

Vizual-optik kanal axborotni ko'rish yoki suratga olish orqali qo'lga olishni nazarda tutadi. Masalan, ochiq derazadan monitor ekranini yoki devordagi maxfiy hujjatni ko'rish mumkin. Elektromagnit kanal texnik vositalar (monitor, kabel, protsessor) chiqaradigan yon elektromagnit nurlanish va navodkalarni (PEMI) qamrab oladi: bu nurlanishni maxsus uskuna bilan qabul qilib, ba'zan ekrandagi ma'lumotni tiklash mumkin. Akustik kanal ovoz va tebranishlar orqali sizishni bildiradi: suhbat mazmuni deraza oynasi tebranishi yoki devor orqali qo'lga olinishi mumkin.

Har bir kanal uchun himoya vositalari ikki guruhga bo'linadi. Passiv vositalar axborot signalining kuchini pasaytiradi: masalan, elektromagnit kanal uchun ekranlash (metall to'siq), akustik kanal uchun tovush izolyatsiyasi, vizual kanal uchun pardalar va to'siqlar. Aktiv vositalar esa muhitga qo'shimcha shovqin qo'shib, foydali signalni yashiradi: masalan, elektromagnit shovqin generatori yoki akustik shovqin qurilmasi. Ikkala yondashuv ham signal va shovqin nisbatini shunday o'zgartiradiki, sizib chiqqan signaldan axborotni tiklab bo'lmaydi.

Har bir sizish kanali uchun passiv va aktiv himoya vositalarining misollari quyidagi jadvalda keltirilgan (7.4-jadval).

7.4-jadval. Texnik sizish kanallari bo'yicha passiv va aktiv himoya vositalari (Borbot'ko asosida).

Amaliy jihatdan kichik IT-kompaniya uchun eng zaruriy choralar sodda bo'ladi: monitor ekrani deraza yoki eshik tomon qaratilmasligi, maxfiy suhbatlar alohida xonada o'tkazilishi, muhim hujjatlar ochiq qoldirilmasligi. Murakkab texnik himoya (ekranlash, shovqin generatorlari) odatda davlat siri yoki juda sezgir ma'lumot bilan ishlaydigan tashkilotlarda qo'llaniladi.

Texnik muhofazani tashkil etishning muhim tushunchalaridan biri nazorat qilinadigan zonadir. Bu tashkilot to'liq nazorat qiladigan hudud (bino, xona) bo'lib, uning chegarasidan tashqarida axborot signali shu qadar kuchsiz bo'lishi kerakki, undan ma'lumotni tiklab bo'lmasin. Tashkiliy chora sifatida axborot manbai (masalan, muhim server yoki kompyuter) nazorat qilinadigan zona ichida, uning chegarasidan iloji boricha uzoqroqda joylashtiriladi. Shunda yon nurlanish yoki ovoz tashqariga chiqquncha yetarlicha zaiflashadi. Bu yondashuv qimmat texnik uskunasiz ham sizish xavfini kamaytiradi va shu sababli u tashkiliy hamda texnik himoyaning uyg'unligini ko'rsatadi.

Jismoniy himoya ko'pincha e'tibordan chetda qoladi, biroq u himoyaning asosidir. Sababi shundaki, agar tajovuzkor obyektga jismonan kira olsa, deyarli barcha texnik himoya choralari chetlab o'tilishi mumkin: u serverni o'g'irlashi, qurilmaga zararli vosita ulashi yoki hujjatni olib chiqib ketishi mumkin. Shu sababli jismoniy himoya ko'p qatlamli tarzda quriladi (7.7-rasm).

Tashqi qatlam perimetr himoyasidir: to'siq, darvoza va qo'riqchilar obyektga tashqaridan kirishni nazorat qiladi. Qo'riqchilar eng ko'p qirrali jismoniy himoya vositasi hisoblanadi, chunki ular hujjatni tekshirishi, qoidalarni qo'llashi va vaziyatga qarab qaror qabul qilishi mumkin. Keyingi qatlam bino himoyasi bo'lib, u kirish nazorati va kuzatuv kameralari (CCTV) orqali ta'minlanadi. Kameralar doimiy kuzatuvni ta'minlaydi va hodisadan keyin dalil sifatida xizmat qiladi. Ular jinoyatni to'liq to'xtatmasa ham, tajovuzkorni chalg'itadi va tergovga yordam beradi.

Uchinchi qatlam xona himoyasidir: qulflar va mantrap (ikki eshikli o'tish tamburi) muhim xonalarga kirishni cheklaydi. Mantrap bir vaqtda faqat bitta odam o'tishiga imkon berib, «quyruqdan ergashish» (tailgating), ya'ni ruxsatli xodim ortidan kirib olish usulini oldini oladi. Eng ichki qatlam esa aktivning bevosita himoyasidir: seyf, alohida server xonasi yoki qulflangan shkaf. Ushbu qatlamlarning har biri hujum yo'lida yangi to'siq qo'yadi, bu esa chuqurlashtirilgan himoya tamoyilining jismoniy ifodasidir.

Yuqoridagi qatlamlar aniq jismoniy himoya vositalari orqali amalga oshiriladi. Ularning har biri o'ziga xos vazifani bajaradi va o'z zaifligiga ega. Asosiy vositalarni batafsil ko'rib chiqamiz.

To'siq va darvoza. Bu eng sodda va eng tashqi vosita bo'lib, u kirish nuqtalari sonini cheklaydi hamda faqat ruxsat etilgan shaxs va transportning o'tishini ta'minlaydi. Darvoza qorovulli yoki qorovulsiz, piyoda yoki transport uchun bo'lishi mumkin. Qorovulli darvoza odatda samaraliroq, chunki inson vaziyatni baholay oladi.

Qo'riqchi (qorovul). Qo'riqchi eng ko'p qirrali jismoniy himoya vositasidir, chunki u hujjatni tekshirishi, qoidalarni qo'llashi, kuch bilan kirishni to'xtatishi va vaziyatga qarab mustaqil qaror qabul qilishi mumkin. Inson resursi qimmat bo'lgani uchun qo'riqchilar odatda eng muhim, yuqori xavfli joylarga qo'yiladi.

Kuzatuv kameralari (CCTV). Kameralar joyni doimiy kuzatish imkonini beradi. Kuzatilayotganini bilish tajovuzkorni chalg'itadi, kamera yozuvi esa hodisadan keyin dalil bo'lib xizmat qiladi va tergovga yordam beradi. Kameralar o'g'irlik va bosqinchilik kabi jinoyatlarni kamaytirishi mumkin, biroq to'satdan sodir bo'ladigan harakatlarga kam ta'sir qiladi.

Mantrap (o'tish tamburi). Bu ikki eshikli tuzilma bo'lib, bir vaqtda faqat bitta odamning o'tishini ta'minlaydi. Birinchi eshik yopilmaguncha ikkinchisi ochilmaydi. Mantrap ko'pincha kalit kartalar bilan birga ishlatiladi va quyruqdan ergashishning oldini oladi.

Qulf va kalit karta. Qulflar xonalarga kirishni cheklaydi. Zamonaviy tizimlarda mexanik kalit o'rniga ko'pincha kalit karta ishlatiladi (magnit tasma, chip, RFID yoki NFC). Kalit karta qulay, biroq oddiy passiv kartalar nusxalash (klonlash) hujumiga zaif: tajovuzkor maxsus o'quvchi bilan kartaning raqamini qo'lga olib, nusxasini yaratishi mumkin.

Ushbu vositalarning vazifalari va zaifliklari quyidagi jadvalda umumlashtirilgan (7.5-jadval).

7.5-jadval. Asosiy jismoniy himoya vositalari, ularning vazifasi va zaifligi.