7.3. Axborot xavfsizligi sohasidagi asosiy tashkiliy hujjatlar
Tashkiliy hujjatlarning ahamiyati
Tashkiliy choralar og'zaki kelishuv sifatida qolmasligi, balki rasmiy hujjatlarda mustahkamlanishi kerak. Hujjatlashtirishning bir necha sababi bor. Birinchidan, yozma qoida barcha xodimlar uchun bir xil va aniq bo'ladi, og'zaki ko'rsatma esa har xil talqin qilinishi mumkin. Ikkinchidan, hujjat yangi xodimni tez o'qitish imkonini beradi. Uchinchidan, hodisa yuz berganda hujjat kimning nimaga javobgar ekanini aniqlaydi. To'rtinchidan, oldingi bobda ko'rilganidek, ichki hujjatlar qonun talablarini tashkilot sharoitiga moslashtiradi va huquqiy muvofiqlikni ta'minlaydi.
Tashkiliy hujjatlar ma'lum iyerarxiya, ya'ni pog'onali tuzilma bo'yicha joylashadi (7.5-rasm). Yuqoridan pastga qarab hujjatlar umumiylikdan aniqlikka, ya'ni «nima uchun»dan «qanday qilib»ga o'tadi, majburiylik va tafsilot darajasi esa ortib boradi.
Hujjatlar turlari
Xavfsizlik siyosati (policy). Bu eng yuqori darajadagi hujjat bo'lib, u tashkilotning xavfsizlikka umumiy yondashuvini, maqsadlari va tamoyillarini belgilaydi. Siyosat «nima uchun va nima» degan savolga javob beradi, biroq texnik tafsilotlarga kirmaydi. Xalqaro amaliyotda xavfsizlik siyosatining uch turi ajratiladi: tashkilotning umumiy xavfsizlik siyosati (EISP), muayyan muammoga qaratilgan siyosat (ISSP, masalan elektron pochtadan foydalanish qoidalari) va muayyan tizimga qaratilgan siyosat (SSSP, masalan bir serverning xavfsizlik sozlamalari).
Standartlar (standards). Standartlar siyosatni amalda bajarish uchun majburiy talablarni belgilaydi. Masalan, siyosat «parollar kuchli bo'lishi kerak» desa, standart aniq talabni qo'yadi: parol kamida o'n ikki belgidan iborat, harf, raqam va maxsus belgini o'z ichiga olishi shart.
Protseduralar (procedures). Protsedura muayyan jarayonni qadamma-qadam tavsiflaydi. Masalan, yangi xodimga kirish huquqini berish protsedurasi qaysi hujjat to'ldirilishi, kim ruxsat berishi va huquq qanday faollashtirilishini ketma-ket ko'rsatadi.
Yo'riqnomalar va tavsiyalar (guidelines). Bu hujjatlar xodimga «qanday qilib» degan savolga javob beradi va amaliy maslahatlar beradi. Standartlardan farqli o'laroq, ular ko'pincha majburiy emas, balki tavsiyaviy xarakterga ega.
Ushbu asosiy hujjatlardan tashqari, tashkilotda maxsus hujjatlar ham bo'ladi: xavfsizlik hodisalariga javob berish rejasi, ma'lumotlarni zaxiralash va tiklash tartibi, xodimlarning maxfiylik to'g'risidagi majburiyatlari. Hodisalarga javob berish rejasi alohida ahamiyatga ega, chunki u buzilish yuz berganda kimga xabar berish, qanday choralar ko'rish va aloqani qanday tashkil etishni oldindan belgilaydi. Hodisa sodir bo'lganda reja tuzishga vaqt bo'lmaydi, shuning uchun u oldindan tayyorlanishi kerak.
Hujjatlarning to'rt asosiy turini savol, majburiylik va misol bo'yicha quyidagi jadval umumlashtiradi (7.3-jadval).
Hujjat turi | Qaysi savolga javob beradi | Majburiylik | Misol |
|---|---|---|---|
Siyosat | Nima uchun va nima | Yuqori (umumiy) | «Mijoz ma'lumoti himoyalanishi shart» |
Standart | Qanday talab | Majburiy | «Parol kamida 12 belgidan iborat» |
Protsedura | Qanday qadamlar | Majburiy | «Yangi xodimga kirish berish tartibi» |
Yo'riqnoma | Qanday qilib (amaliy) | Ko'pincha tavsiyaviy | «Fishing xatini qanday taniysiz» |
7.3-jadval. Axborot xavfsizligi tashkiliy hujjatlarining asosiy turlari.
Amaliy misol
Otabek «Raqamli Yechim» uchun birinchi hujjat sifatida qisqa va aniq xavfsizlik siyosatini yozadi. Unda kompaniyaning maqsadi (mijozlar ma'lumotini himoyalash), asosiy tamoyillar (kamida imtiyoz, bilish zarurati) va xodimlarning umumiy majburiyatlari belgilanadi. So'ngra u siyosatga tayanib parol standartini, yangi xodimga kirish berish protsedurasini va fishing xatlarini taniy olish bo'yicha yo'riqnomani ishlab chiqadi. Shunday qilib, bitta umumiy siyosatdan aniq va amaliy hujjatlar zanjiri kelib chiqadi.
Kasbiy vaziyat
Bekzod norozilik bildiradi: «Bizga buncha hujjat nimaga kerak? Hamma ishni bilsa bo'ldi-ku.» Otabek javob beradi: hozir kompaniyada hamma bir-birini taniydi, biroq ertaga yangi xodim kelsa yoki hodisa yuz bersa, og'zaki bilim yetarli bo'lmaydi. Hujjat bilimni saqlaydi va uni bir xil, aniq shaklda barchaga yetkazadi. Bundan tashqari, hodisa yuz berganda hujjat kimning javobgar ekanini va nima qilish kerakligini ko'rsatadi. Hujjatsiz tashkilotda har bir hodisa tartibsizlikka aylanadi. Otabek hujjatlar ortiqcha byurokratiya emas, balki bilimni va mas'uliyatni mustahkamlash vositasi ekanini tushuntiradi.
Amaliy topshiriq
Kichik IT-kompaniya uchun elektron pochtadan foydalanish bo'yicha muammoga qaratilgan xavfsizlik siyosatini (ISSP) qisqacha loyihalang. Hujjatda kamida uchta qoida bo'lsin (masalan, ish pochtasi shaxsiy maqsadda ishlatilmasligi). So'ngra shu siyosatga mos bitta standart (aniq majburiy talab) va bitta yo'riqnoma (amaliy tavsiya) yozing. Uch hujjat o'rtasidagi farqni bir jumlada tushuntiring.
Nazorat savollari
- 1Nima uchun tashkiliy choralar yozma hujjatlarda mustahkamlanishi kerak?
- 2Xavfsizlik siyosati, standart, protsedura va yo'riqnoma bir-biridan qanday farq qiladi?
- 3Xavfsizlik siyosatining uch turini (EISP, ISSP, SSSP) sanang.
- 4Nima uchun hodisalarga javob berish rejasi oldindan tayyorlanishi kerak?
- 5Tashkiliy hujjatlar huquqiy muvofiqlikni qanday ta'minlaydi?