11.1. Tarmoq xavfsizligi asoslari va tarmoqqa qaratilgan tahdidlar

Ma'lumot uzatish tarmog'i axborotni bir nuqtadan boshqasiga yetkazish uchun xizmat qiladi. Aynan shu vazifa tarmoqni xavfsizlik nuqtai nazaridan alohida masalaga aylantiradi: agar ma'lumot bir joyda saqlansa, uni himoyalash uchun o'sha joyni qo'riqlash yetarli, biroq ma'lumot harakatlanayotgan bo'lsa, u butun yo'l davomida himoyalanishi kerak.

Tarmoq xavfsizligi deganda uzatilayotgan ma'lumotni va tarmoq resurslarini ruxsatsiz kirish, o'zgartirish, yo'q qilish hamda xizmatning to'xtatilishidan himoya qilish tushuniladi. Bu yerda birinchi bobda ko'rilgan uchala xossa ham amal qiladi: maxfiylik (ma'lumotni begona o'qimasligi), yaxlitlik (yo'lda o'zgartirilmasligi) va mavjudlik (tarmoq ishlab turishi).

Tarmoqning bir necha o'ziga xos zaifligi bor. Birinchidan, uzatish muhitiga jismonan yoki masofadan ulanish mumkin, simsiz tarmoqlarda esa signal bino chegarasidan tashqariga ham tarqaladi. Ikkinchidan, internetning asosini tashkil etuvchi protokollarning aksariyati o'nlab yillar oldin, xavfsizlik asosiy talab bo'lmagan sharoitda ishlab chiqilgan; ular ishonchga asoslangan va shu sababli soxtalashtirishga zaif. Uchinchidan, tarmoq ko'plab qurilmalardan iborat va ularning har biri potensial kirish nuqtasi hisoblanadi.

Tarmoqqa qaratilgan hujumlarni ikki katta guruhga ajratish qulay, chunki ularning aniqlanishi va oldini olish usullari tubdan farq qiladi (11.2-rasm).

Passiv hujumlarda tajovuzkor ma'lumotni o'zgartirmaydi, faqat kuzatadi. Bunga tarmoqni tinglash, ya'ni uzatilayotgan ma'lumotni ushlab olib o'qish kiradi. Yana bir turi trafik tahlili bo'lib, unda xabar mazmuni o'qilmasa ham, kim kim bilan, qachon va qanchalik ko'p aloqa qilayotgani aniqlanadi; bu ma'lumotning o'zi ham qimmatli bo'lishi mumkin. Passiv hujumlarning o'ziga xosligi shundaki, ularni aniqlash juda qiyin, chunki tashqaridan hech narsa o'zgarmaydi. Biroq ulardan himoyalanish nisbatan oson: shifrlangan ma'lumotni ushlab olgan tajovuzkor undan foyda ko'ra olmaydi.

Aktiv hujumlarda tajovuzkor jarayonga aralashadi. Bunga o'rtadagi shaxs hujumi kiradi: tajovuzkor ikki tomon o'rtasiga joylashib, ma'lumotni o'qiydi va hatto o'zgartiradi, ayni paytda har ikkala tomon to'g'ridan-to'g'ri aloqada deb o'ylaydi. Boshqa turi soxtalashtirish bo'lib, unda tajovuzkor o'zini boshqa qurilma yoki foydalanuvchi qilib ko'rsatadi. Uchinchi keng tarqalgan turi xizmatni to'xtatish hujumi (DoS): tizim ortiqcha so'rovlar bilan to'ldiriladi va u haqiqiy foydalanuvchilarga xizmat ko'rsata olmay qoladi. Aktiv hujumlarni aniqlash osonroq, chunki ular iz qoldiradi, biroq oldini olish qiyinroq.

Beshinchi va yettinchi boblarda ko'rilgan chuqurlashtirilgan himoya tamoyili tarmoq sohasida ham asosiy yondashuv hisoblanadi. Himoya bir necha mustaqil qatlamdan iborat bo'ladi va har bir qatlam o'z vazifasini bajaradi (11.3-rasm).

Eng quyi qatlamda operatsion tizim va uning yangilanishlari turadi: yangilanmagan tizim eng oddiy hujumga ham zaif bo'ladi. Undan yuqorida antivirus va tugun himoyasi, so'ngra zararli dasturlarga qarshi kengroq vositalar joylashadi. Uchinchi qatlamda xavfsizlik devori va tarmoq segmentatsiyasi, to'rtinchisida hujumni aniqlash va oldini olish tizimlari turadi. Eng yuqori qatlam esa insondir: mutaxassisning kuzatuvi va tahlili. Aynan shu oxirgi qatlam ko'pincha hal qiluvchi rol o'ynaydi, chunki avtomatik vositalar faqat o'zi biladigan naqshlarni taniydi, yangi va noodatiy hujumni esa odam sezadi.

Ushbu modelning amaliy ma'nosi shundaki, birorta ham vosita yakka o'zi yetarli emas. Kirish voqeasidagi hodisa buni yaqqol ko'rsatdi: obyekt internetdan ajratilgan, ya'ni bitta juda kuchli himoya chorasi qo'llangan edi, biroq boshqa qatlamlar zaif bo'lgani uchun hujum muvaffaqiyatga erishdi.