9.3. Biometrik autentifikatsiya

Biometrik autentifikatsiya foydalanuvchini uning o'ziga xos jismoniy yoki xulq-atvor belgilari asosida tanib olishga asoslanadi. Uning asosiy afzalligi shundaki, biometrik belgini foydalanuvchidan ajratib bo'lmaydi: uni esdan chiqarish, yo'qotish yoki boshqa shaxsga berish mumkin emas. Foydalanuvchi ish joyiga kalit kartasini olib kelishni unutishi mumkin, biroq barmog'ini yoki ko'zini unutmaydi.

Biometrik belgilar ikki katta guruhga bo'linadi. Fiziologik belgilar tananing tuzilishiga asoslanadi: barmoq izi, yuz tuzilishi, kaft geometriyasi, ko'z pardasi naqshi va DNK. Xulq-atvorga oid belgilar esa insonning o'ziga xos harakatiga tayanadi: ovoz, imzo qo'yish uslubi va klaviaturada yozish naqshi. Ushbu ikki guruh amaliy jihatdan farq qiladi: fiziologik belgilar barqarorroq, xulq-atvor belgilari esa holatga qarab o'zgarishi mumkin, masalan shamollagan odamning ovozi boshqacha eshitiladi.

9.3-jadval. Asosiy biometrik belgilar va ularning amaliy xususiyatlari (Ganiyev va SecurityTolboom asosida).

Har qanday biometrik tizim ikki muolajadan iborat bo'lib, ularni farqlash muhim (9.5-rasm). Birinchisi, ro'yxatga olish: u bir marta bajariladi. Bunda foydalanuvchining biometrik belgisi o'lchanadi, undan shablon, ya'ni raqamli namuna hosil qilinadi va bazada saqlanadi. Ikkinchisi, tekshirish: u har safar kirishda bajariladi. Bunda belgi qayta o'lchanadi, yangi shablon hosil qilinadi va saqlangani bilan solishtiriladi.

Bu yerda parol tizimidan tub farq mavjud. Parol tekshirilganda natija aniq bo'ladi: u yo to'g'ri, yo noto'g'ri. Biometrik belgi esa hech qachon ikki marta aynan bir xil o'lchanmaydi, chunki barmoqning bosilishi, yuzning burilishi yoki ovozning ohangi har safar biroz farq qiladi. Shu sababli tizim aniq tenglikni emas, o'xshashlik darajasini baholaydi va u belgilangan ostonadan yuqori bo'lsa, foydalanuvchini qabul qiladi.

O'xshashlikka asoslangan qaror ikki xil xatoga olib kelishi mumkin va bu biometrikaning eng muhim amaliy jihatidir. Birinchi xato, begonani noto'g'ri qabul qilish: tizim boshqa shaxsni haqiqiy foydalanuvchi deb qabul qiladi. Bu ko'rsatkich FAR deb belgilanadi. Ikkinchi xato, o'z foydalanuvchisini noto'g'ri rad etish: tizim haqiqiy egasini tanimaydi. Bu ko'rsatkich FRR deb yuritiladi.

Ushbu ikki xato o'zaro bog'liq va qarama-qarshi yo'nalishda o'zgaradi (9.6-rasm). Agar tizim ostonasi qat'iyroq qilinsa, begonani qabul qilish ehtimoli kamayadi, biroq o'z foydalanuvchisini rad etish holatlari ko'payadi va tizim noqulay bo'lib qoladi. Aksincha, osona yumshatilsa, foydalanuvchilar qiyinchiliksiz kiradi, lekin begona shaxsning o'tib ketish xavfi ortadi. Ikki egri chiziq kesishgan nuqta teng xatolik darajasi (EER) deb ataladi va u tizimlarning sifatini taqqoslashda umumiy ko'rsatkich sifatida ishlatiladi: EER qanchalik past bo'lsa, tizim shunchalik aniq hisoblanadi.

Amaliy jihatdan bu shuni anglatadiki, biometrik tizimni sozlashda xavfsizlik va qulaylik o'rtasida ongli tanlov qilinadi. Yuqori xavfli obyektda, masalan server xonasida osona qat'iy qo'yiladi va xodimning ikkinchi urinishda kirishiga rozi bo'linadi. Ommaviy foydalaniladigan qurilmada esa, masalan smartfonda, qulaylikka ko'proq e'tibor beriladi. Bu VII-bobda ko'rilgan xavfsizlik va qulaylik muvozanati tamoyilining aniq ifodasidir.

Biometrikaning asosiy va tuzatib bo'lmaydigan cheklovi shundaki, biometrik belgi o'zgarmasdir. Parol oshkor bo'lsa, uni almashtirish mumkin. Kalit karta yo'qolsa, yangisi beriladi. Biroq barmoq izi shabloni sizib chiqsa, foydalanuvchi barmog'ini almashtira olmaydi. Aynan shu sababli biometrik shablonlar alohida ehtiyotkorlik bilan saqlanishi kerak: ular ochiq holda emas, himoyalangan shaklda, ideal holatda esa qurilmaning o'zida saqlanadi va tashqariga chiqarilmaydi.

Ikkinchi cheklov soxtalashtirish imkoniyati bilan bog'liq. Sodda biometrik o'quvchilarni ba'zan qalbaki namuna bilan aldash mumkin, masalan barmoq izining nusxasi yoki fotosurat orqali. Shu sababli zamonaviy qurilmalarda tiriklikni aniqlash mexanizmlari qo'llaniladi: ular haqiqiy tirik to'qima yoki harakat borligini tekshiradi. Uchinchi cheklov qamrovga tegishli: ayrim foydalanuvchilarda biometrik belgi sifatli o'qilmasligi mumkin, masalan qo'l mehnati tufayli barmoq izi yeyilgan bo'lsa. Shu sababli har qanday biometrik tizimda zaxira usul, masalan parol yoki karta ko'zda tutilishi kerak.

Nihoyat, huquqiy jihat ham mavjud. VI-bobda ko'rilganidek, biometrik ma'lumotlar shaxsga doir ma'lumotlarning eng nozik toifasiga kiradi va O'zbekiston qonunchiligiga muvofiq ular alohida talablar asosida qayta ishlanadi hamda saqlanadi. Shu sababli biometrik tizimni joriy etish faqat texnik emas, ayni paytda huquqiy qaror hamdir.